MADUGAY na nga ginahatagan sang atensyon ang kahimtangan sang carabao dairy products sa probinsya sang Iloilo apang wala pa kita nakabati sang mapag-on kag epektibo nga paghatag sang atensyon agud mabatak ang kahimtangan sang sini nga sektor.
Masami nga ginabakal kag halos kilala lang sang tanan amo ang gatas sang bakal – fresh milk ukon powdered milk. Makatilaw lang ang iban sang gatas sang karabaw kon magkadto sa mga uma nga may produksyon kag naga-dedikar sa sini nga sahi sang gatas.
Nabantugan lamang ang karabaw bilang kabulig sang mangunguma sa pag-arado sa kaumhan. Kaupod sila sang mga mangunguma sa pagpangabudlay agud makapatubas. Ginalatas ang malaputyak nga banas, nagasulay sa ulan, kag nagapati-al sa init.
Lipod sa ihibalo sang kadamuan nga ang gatas sang karabaw ginakabig nga “superfood” tungod sa iya high-value nutrients. Mas malapuyot, mas saboroso, may pinasahi nga katam-is kag wala sang tuhay nga sabor nga nagapabilin sa panamil. Dagaya ini sa protina kag sa calcium.
Suno sa Philippine Carabao Center, may yara sang 2.71 milyon ka karabaw karon ang Pilipinas, apang 1% lamang ang na-dedikar sa dairy production. Kadamuan ginatigana para sa karne.
Umpisa sang 2017, nagnubo ang populasyon bangud sa tayuyon nga ihaw nga halos 450,000 kada tuig kag mas madamo ang gina-ihaw kaysa sa ginabun-ag nga karabaw.
Nagalikaw ang iban sa dairy production tungod nga ang gatas sang karabaw madali mapan-os kag maiwat ang production facilities rason nga halos wala sang mangunguma nga ginagatasan ang ila karabaw. Nabudlayan pa sila makapangita sang paagi kon paano makalab-ot ang ila produkto sa mga manugbakal.
Tungod sini, mas ginapili sang mangunguma nga ipreserbar ang gatas sa dinumaan nga paagi. Ginahimo nila nga pastillas, kesong puti, kag yogurts lamang nga mapalawig kag mapuslan sa sini nga paagi.
Kon mabuligan ang mga mangunguma sa sini nga sektor, mapasanyog ang carabao dairy products. Daku ang potensyal sini kon mas mapaalinton kag mapahibalo ang kapuslanan, benepisyo, kag kapinasahi sang gatas sang karabaw sa aton matag-adlaw nga kinahanglanon.
Kuntani matutukan ini sang gobyerno nga makaangkon sang masangkad nga espasyo sa merkado, mabuligan nga mapasanyog ang industriya kag masalbar ang duna nga kinaiya sang mga Pilipino.
Sa pagkamatuod, sadtong August 31, 2023, nabalhag na diri sa Panay News ang aton ginsulat man sadto diri sa Panugdaon nga may tigulo “Karabaw” nga nagatalakay sa kahimtangan sang sini nga sektor, yari ang link: https://www.panaynews.net/karabaw/
Gintalupangod na ini sadto ni anay 3rd District Board Member Matt Palabrica sa ginhiwat nga 58th Regular Session sang 14th Sangguniang Panlalawigan ng Iloilo paagi sa iya privilege speech nga may tigulo “Carabao/Buffalo Sector Situation in the Province of Iloilo”. Si Palabrica ang alkalde na karon sang banwasang Bingawan, Iloilo.
Gintalupangod sini nga nawigit na ang Iloilo kon istoryahan ang development, sustainability kag pag-usar sang karabaw para sa panguma kag karne, kag ang pag-usar sang Carabao Dairy products para sa feeding kag bilang palamugnan.
Ginbuyagyag sini sadto nga sang tuig 2016 tubtob 2021, ang PCC naka-produce sang masobra 52,000 ka kilo sang gatas kag ang iya Calfdrop nga na-produce paagi sa Artificial Insemination yara sa kapin 3,000 ka ulo.
Ang populasyon sang karabaw sa probinsya lamang sang Iloilo naglab-ot sa masobra 92,000 ka ulo kag sa sina, kapin sa 15,000 ka ulo ang naihaw bilang source sang karne sadtong 2021. Sa malip-ot, kabus ang gatas nga available agud ipakonsumo sa aton kabataan apang madamo kita sang mga karabaw para sa pagpanguma kag para sa karne.
Dugang pa, 99.51% ukon 43,787,584.72 ka kilo sang 47 million ka kilo sang milk demand sang Probinsya sang Iloilo ang ginakwa sa gwa ukon gina-outsource. Gina-usar lamang naton ang 0.49% sang aton kaugalingon nga dairy products. Ano ang ginahimo naton sa nabilin nga 99.51% sang aton kaugalingon nga mga produkto?
Makabig nga napabay-an a ang Carabao/Buffalo farming industry sa probinsya sang Iloilo.
Ginduso sadto ni Palabrica ang anum ka magkatuhay nga pamaagi agud mabuligan nga masolbar ang palaligban. Ang kaundan sang sina nga mga suhestyon mabasahan sa aton ginpagkit diri nga link sa nauna nga sinulatan.
Maathag dira ang mga angay nga buhaton agud nga mabuligan ang sektor kag mas mapasanyog ang carabao dairy production sa probinsya sang Iloilo. Importante lamang nga tun-an kag gilayon nga aktuhan agud nga indi malipasan sang panahon kag matabunan sang mga ginaatubang nga mga prayoridad sa sini nga tion.
Nagasiling ang gobyerno sadto pa nga dapat mangin self-sufficient kita, gani dapat naton panginpuslan ang mga duna sa aton, ang mga bagay nga malapit kag mahapos dawhaton, paagi sa pagpasanyog sini para sa benepisyo sang kadamuan.
Angay lang nga mapatudok naton ang kaimportante sang karabaw, ang iya kusog para sa panguma kag gatas para sa dugang nga kusog sang nagapanguma.
Ang karabaw lutakon apang naga-inggat nga daw bulawan kon kahibalo kita maglantaw sang iya kapuslanan para sa aton palangabuhian kag sa eknomiya sang pungsod sa pangkabug-usan. (bertladera@gmail.com/PN)
