MAKASILIGNI! Kag indi mapatihan kon sugiran ka lang sang nahimo sang duha ka mga menor de edad nga estudyante sa San Jose National High School sa Tacloban City sadtong Hunyo 22.
As confirmed sang kapulisan, ining duha – 14 anyos kag 15 anyos – nagpangluthang sa sulod sang halos 30 minutos sang high powered nga mga armas sa sulod mismo sang school premises nga daw “criminally insane”. Halos mga 34 gid ka bala ang gin-usik nila sa ila kabuangan.
Natabo ato pagkatapos gid lang sang ila flag ceremony sang mga 7:30 sang aga. Nagkit-anay pa ang duha sa CR, sunu sa naka-testigo, agud istoryahan seguro kon ano ang ila himuon, bag-o nila ginpatuman ang ila makasiligni nga pangluthang duha ka oras despues sang mga 9:30 sang aga.
Sunu sa kapulisan, gamit nila sa ila pangluthang ang isa ka 9mm semi-automatic Glock 17 kag isa ka .38 caliber revolver. Tatlo (3) ang patay kag mga 20 ang napilasan bag-o sila nadakpan sang mga a las 10 sang aga.
Reported nga napatay amo sanday Chris Lorenz Fabian, Boy Scout, Grade 10 student, 15; Joyancee Separa, Grade 9 student, 15; kag Ayessa Nicole Dazo, Grade 9 student, 14.
Ang 14 anyos, si “Nash”, ginsiling nga ang gamit niya ang Glock 17 halin sa iya tiya nga pulis. Si “Rob”, ang 15 anyos, ginsiling nga nakakuha sang .38 revolver sa isa ka security agency.
Ang ulihi nga balita nagasiling nga napasakaan na ang 15 anyos sang mga kaso nga murder, frustrated murder, kag serious physical injuries. Samtang ang 14 anyos ginpaidalom sa mandatory intervention programs sandig sa Juvenile Justice ang Welfare Act of 2006 (RA 9344).
***
Ang pamangkot sang mga ginkanan, partikular sa 14 anyos, amo lang bala ato nga mga akusasyon kag penalidad ang mahatag sa iya sa makasilgni niya nga krimen?
Nagasiling ang RA 9344 nga “Children aged 15 and below are Completely Exempt from criminal liability. For those between 15 and 18, liability applies only if they acted with discernment (ka-intiende sang kon ano ang malain kag indi).
Sa kaso sang 14 anyos, indi man buot silingon nga bangod wala ini sang criminal liability wala na sang penalidad nga mapatupa sa iya.
Ma-subject ini siya sa intervention program sa idalom sang Section 20 sang kasuguan, nga nagasiling: “The child shall be subjected to a community-based intervention program supervised by the local social welfare and development officer, unless the best interest of the child requires the referral of the child to a youth care facility or ‘Bahay Pag-asa’ (House of Hope) managed by LGUs (local government units) or licensed and/or accredited NGOs monitored by the DSWD (Department of Social Welfare and Development).”
***
Tungod sa padayon nga paghimo sang krimen sang mga kabataan sa pungsod, nga napalala pa sining trahedya sa Tacloban City kag sang pagpamunu (stabbing) sang madamo ka beses sang isa ka babaye nga estudyante sa iya klasmit sa classroom sang sini lang sa Cavite, madamo na ang naghingyo nga panubuon pa ang Age of Criminal Liability sa 12 anyos.
Upod kita sa hingyo sang kapulisan nga panubuon pa sa minimum nga edad nga 12 anyos ang Age nga ini.
Sa madumduman pa, may napasar sadto nga hagna (bill) sa Kamara – ang HB 8858 – nga nagahingyo panubuon ang Minimum Age of Criminal Responsibility sa minimum nga edad nga 12 anyos. Wala ini ugaling makalab-ot sa Senado.
Sa tindug sang kapulisan sa edad nga 12 anyos, ina agud malikawan pa ang paggamit sang kasubong nga kabataan (12-15) sang drug syndicates bilang courier kag kon ano pa nga katungdanan sa sindikato tungod indi ini sila maakasuhan.
Sa aton nga bahin, gaupod kita sa pagpati sang Simbahan Catolica nga pwede na gani ang Age of Responsibility sa kabataan nga may edad pitu (7) ka tuig. Nahibal-an naton ini sa pag-require sang Simbahan agud makakumpisar na ang mga estudyante sang Catholic schools sa ina nga edad (7) sang ila nabuhat nga paglabag sa Kasuguan sang Diyos.
Madamo na gani nga mga pungsod ang nagakilala man sang Age of Criminal Liability sa minimum nga edad panubo sa 7 anyos halin sa legal age nga 18.
Sa United States – 6-12. In other American countries (Canada, Latin America) – 12 up. European countries, 10-14. Japan – 14-16. India – 7-12. Asian countries – 7 (Brunei, Thailand, Myanmar), kag 12 – 16. Syete (7) anyos sa Nigeria, Kuwait, Pakistan, Qatar, Zimbabwe.
Ang United Nations ga-rekomendar sang edad nga 14, although 15 ukon 16 “would be welcome”.
***
In fact, bisan sa aton mga panimalay ginatagaan ta na gani sang responsibilidad ang may kasubong nga pang-edaron agud makabulig sa panimalay. Sa pagbulig bantay sang ila manghod nga gagmay, pagbulig sa pagdigamo sa kusina kag manglaba, kag matudluan sang disiplina sa level sang mga adults.
Lakip dira ang pagtudlo kon ano ang malain kag indi nga himuon sa isigkatawo kag ang magbaton sang penalidad. Katulad sang paghampak sang iya bukas nga palad kon nakapanakit sa pareho, ang matampa sa baba sing hinay kon gabinastos ukon nagabinutig, ang sawayon ukon maghampak sing mahinay sa buli kon nagapasaway, kag magpangayo sing sorry kon nakasayop.
Sa aton bahin, ugaling, dapat ang penalidad sa kasubong nga edad (12) sa concepto lang nga Rehabilitative kag indi Punitive, katulad man seguro sang intervention programs sang gobyerno nga ginapatuman sa minimum nga edad nga 15 and below./PN
