PASALAMAT kita diri sa Filipinas kay wala kita ginkumos, kon si Pedro pa ang pahambalon, sang isa ka Super El Niño sadtong 1877-1878 sa panahon nga wala pa sang nagaigu nga kinaalam kag pagpangamdam batok sa sining “very strong” nga El Niño.
Nagtuhaw ang 1877-78 Super El Niño sa pagsaka sang sea surface temperature (SST) sa duha (2) ka degrees Centigrade (2oC), nga nag-igu sa India, China, Brazil, kag daku nga bahin sang Africa.
Sadto, nabalita nga mga 50 ka milyon gid ka tawo ang napatay tungod sang famine, ukon gutom kag pamalatian bangod sang kakulang sang ikaon (food) nga tuga sang malapnagon nga pagpanghalit sang mga pananom (crops).
Ang El Niño nagakatabo sa kadagatan, katulad sang Pacific Ocean, nga namensyonar na naton sa nagligad, kon diin ang kinaandan nga kainiton dira ginagatungan pa sang pangayaw nga warm waters halin sa neutral position sini sa kadagatan. Labi na gid kun makatabuk pa ini sa International Date Line pakadto sa Sidlangan (East) sa Americas (North kag South), ukon sa Kasalpan (West) pakadto sa Asya kag Africa kon diin makadala ini sang malapnagon nga pagpanghalit.
Nagaamot man diri sang kainit ang Global Warming kag sang ginatuga sini nga makatulublag nga abnormal weather pattern sang Climate Change.
Sa malaka man lang ang pag-ulhot sang Super El Niño, sunu sa mga climate authorities, ugaling nangin masami ang pag-ulhot sini sa naulihi nga bahin sang Ika-20 nga siglo (1900-2000).
Na-experyensyahan sang kalibutan ang Super El Niño sadtong 1877-78, 1982-83, 1997-98, 2015-16 kag sang nagligad lang nga 2023-24.
Nakalikaw ang Filipinas sa isa ka Super El Niño halin sadtong 1877-78 tubtub nga gin-igu sini ang aton pungsod sang 2015-16.
Natabo ato sang nag-develop ang unusually warm waters sa tunga sang baybayon (coast) sang South America kag sang International Date Line nga galantay sa tunga sang Eastern kag Western Pacific Ocean nga nagtublag sang kahimtangan sang madamo nga mga lugar sa kalibutan.
Gin-igu sini (2015-16 Super El Niño) ang Africa, Central America, Southeast Asia (lakip ang Filipinas), kag ang Pacific Islands. Nagtuga ini sang below kag, otherwise, above-average rainfall, pagbinaha (flooding), pagkakulang sang ikaon (food), pagtaas sang malnutrition rates kag devastated livelihoods.
Nagluntad man ang tagtuyot (drought) sa Venezuela, Australia kag pila ka Pacific islands nga, otherwise, nagtuga man sang malapnagon nga pagbinaha (flooding) tungod sang mabinagyuhon nga panahon.
Nagtuhaw ang madamo nga bagyo (tropical cyclones) sa Pacific Ocean, although diutay lang ang nagtuhaw sa Atlantic Ocean. Ang Atlantic Ocean nahamtang sa world mapa sa tunga sang North/South America kag sang Uropa kag Africa.
Nagpasingki man ining 2015-16 Super El Niño sang Global Warming, kun diin ang tuig 2014 kag 2015 nalakip sa duha (2) sa warmest years on record. Sobra 60 million people ang nag-antos sang gutom kag malnutrition tubtub sang 2016 bangod sang tagtuyot (drought), kun diin ang worst hit amo ang Africa.
Nag-experyensya man sang severe drop in food production ang Indochina, samtang sa Ethiopia nabutang sa risgo ang kabuhi sang mga 10 ka milyon ka pumuluyo sini.
***
Sa Filipinas, nagsugod diri ang tag-ululan sadtong 2015. Nagtuga ini sang mahina sangsa normal nga monsoon activity (Habagat kag Amihan), below average nga pag-inulan (rainfall), samtang malaka man ang pag-abot sang mga bagyo (tropical cyclones).
As a result, 85% sang mga probinsya ang naigu sang drought, kag nagpanugyan na ang PAGASA agud magkinot sang paggamit sang tubig. Sang Abril 2016, ang Philippine Department of Agriculture, nag-estimate sang total damages sa pananom (crops) sa tunga-tunga sang Pebrero 2015 kag Marso 2016 tubtub sa mga P10 Billion (US$217 Million).
Sa Maguindanao, madamo sang mga rice and corn fields ang nahalitan sang drought, kag nag-deklarar gid ang provincial government sang State of Calamity sa probinsya.
Ang Cotabato nag-deklarar man sang State of Calamity, kon diin ang pagpanghatag sang ayuda sang provincial government para sa mga mangunguma, nga biktima sang drought, nagtuga pa sang mga protesta kag pagpakig-clash sa mga pulis sa Kidapawan.
Samtang, halin sadto, mas nangin masigasig na ang pagpatuman sang innovative technology sa agricultura agud mapasanyog pa ang pagpananom kag mapahagan-hagan ang kahalitan sa kaumhan. Subong man ang mga mitigation kag adaptation measures agud matambagan ang masunod nga pagbinaha. Napasanyog man ang mga health measures batok sa pamalatian nga dala sang malain nga panahon.
***
Wala nalab-ot ang Filipinas sang Super El Niño sadtong 2023–2024, nga nagdala sang record-breaking nga global average surface temperature sang Hulyo 2023 tubtub Hunyo 2024.
Ginkilala ang 2023–2024 El Niño bilang 5th-most powerful El Niño event sa recorded history, nga nagresulta sa malapnagon nga drought kag flooding sa Africa kag Brazil, kag iban pa nga natural disasters sa madamo nga lugar sa kalibutan.
Kabay nga ang mga hitabo nga dala sang El Niño sa kun diin man nga bahin sang kalibutan makahatag sa aton sang dugang nga leksyon kag kinaalam agud matambagan sing nagakaigu ang pagpanghalit sini sa pag-abot sining Hunyo tubtub sa pag-arangka na sang Super El Niño sa Oktubre tubtub Disyembre 2026 kag pagpadayon pa sang El Niño sa 2027. May kaluoy ang Ginoo!/PN
