MAKALIGAD ang 38 ka adlaw nga giyera sa Middle East, nahisugtan ang duha ka semana nga untat-lupok sang Miyerkules, Abril 8, 2026.
Manami pamatian apang dapat padayon nga bantayan, padayon ang pag-aligmat tungod indi mapaktan nga basi may maglukmat.
Sa nakalipas nga 38 ka adlaw, umpisa sang Pebrero 28, nagdangat na sa 3,400 ka tawo ang napatay. Apang, madamo pa ang mapatay sa palaabuton, indi bangud naigu sang naglupok nga bomba, kundi sa kagutom nga epekto sang sini nga giyera.
Tuman ka makaluluoy ang mga pigado nga pumuluyo, ilabi na diri sa aton sa Pilipinas, tungod nga kita ang isa sa mga pungsod nga may pinakamataas nga pagsaka sa presyo sang gatong.
Ginabatyag na naton ang premyo sang pagtugyan sang gobyerno sa mga negosyante sa mga katungdanan nga dapat ginadumala sang gobyerno, mga serbisyo nga dapat gobyerno ang nagahatag sa iya pumuluyo. Matuod ang sugilanon nga nagasiling nga ginansya lang ang gina-amar sang mga negosyante. Sa panahon sang katawhay kag kagamo, ang ginansya ila ginasiguro.
Nangin hubog kita sa matam-is nga pasalig sang mga negosyante paagi sa public-private partnerships kag sa pagtugyan sang social services, basic services, kag lakip na ang isa sa pinaka-importante nga amo ang petrolyo nga nagaserbe nga dugo sang aton ekonomiya.
Wala kita nagapanigana, gintugyan naton ang tanan, kag sa punta sang kapalaran, kita ang una nga nahul-an. Pumuluyo ang naga-antus, una nga nagakupos, una nga daw madugmok.
May ikasarang ang middle class kag upper class nga magbatu sa epekto sang krisis sa gatong tungod bisan paano may yara sila sang bastante nga inug-gasto, may supisyente pa sila nga makuhaan agud nga indi lubos nga matam-an sa sini nga krisis sang gatong.
Ang mga pigado, nga nagapangabuhi sa tagsa ka adlaw nga kita, isa ka kahig kag isa ka tuka, amo ang pinaka-apektado. Sa pagsaka sa presyo sang gatong, una sila nga nagbatyag sang gutom, kabus ang ila pangita para sa kinahanglanon sa panimalay.
Mabatyagan na ang pagkuriit sang mga drayber, mahal ang gatong kag ang kita husto lang itughong.
Ang kwaresma sang pag-antus tuga sang gatong nagapadayon. Malaka ang nagabiyahe kag wala sang nagadinaguso sa dalan. Apektado ang mga pasahero kabangdanan ang iban nagapahimunong na lang sa ila puluy-an. Nagaresulta ini sang pagluya sang negosyo, wala sang baklanay sa mercado kag sa mall, wala sang kita ang mga rider, wala sang pasahero ang transport sector.
Nagabayad kita sa kasakon kag kapuguso sang iban nga nasyon. Nagabayad kita sa ila gintuga nga halit, tungod sa ila kasabad kag wala sang pagpasunaid.
Posible nga magasaka tubtob sa 200 pesos ang kada litro sang diesel. Ang giyera nag-untat lang sing makadali, wala pa ini natapos. Nagpahuway lang, wala pa nagtakop.
Subong, lauman naton nga magadamo ang mawad-an sang trabaho, mangin maiwat ang palamugnan, madamo sang problema nga magaluntad sa sosyudad, indi naton madula ang posibilidad nga magatuhaw ang mga kriminalidad.
Pananglitan nga matapos ang giyera, ang gatong indi ina gilayon magpanaog sa daan nga presyo ukon presyo antes ang giyera. Posible nga magpabilin lagpas sa 100 pesos kada litro tungod nga ang kahalitan sang giyera kuhaon pa sa ibaligya nga gatong.
Sa simple nga pulong, kita na ang nahalitan sang giyera, kita pa ang maga-abaga sa galastuhan nga natuga sang giyera.
Madamo sang istruktura nga nahalitan, mga kagamitan, mga pasilidad, kag ina tanan kwentahon pa kon pila ang gasto agud mapakay-o kag mapanumbalik sa normal ang ila operasyon. Samtang ginakay-o, kita ang magabayad sa ila ginagasto.
Nagakahulugan nga tinuig pa ang aton pag-abaga sa halit nga natuga sang giyera. Malawig pa nga pag-antus, kinahanglan naton sang mahunit nga pagginhawa tubtob nga maanad kita sa ginatawag nga ‘new normal’ pagkatapos sang giyera.
Indi ayuda ang solusyon sang gobyerno para sa tawo. Umalagi lamang ini. Dapat angay nga polisiya ang ipatuman, pangmalawig nga solusyon nga nagalantaw sa mga posibilidad sa palaabuton. Dapat indi kita magpadikta sa sugyot sang mga poderoso nga nasyon, ipanindugan naton ang aton soberanya kag polisiya sa ekonomiya nga wala nagasalig sa ila sensilyo nga bulig.
Tion na nga manindugan kita. Pasanyugon ang natural nga ginakuhaan sang enerhiya, kaangay sang solar energy, wind energy, geothermal energy, ang enerhiya gikan sa mga suba, kag ang natural gas nga yara sa sakop sang aton teritoryo. Dapat buhinan naton ang pagsalig sa gatong gikan sa iban nga nasyon.
Buhinan naton ang pagsalig sa mga bagay nga wala kita sang kontrol. Maghimakas kita nga pasanyugon ang yara sa aton palibot. Pangitaan naton sang paagi kon paano naton ini mapuslan.
Pasanyugon naton ang sektor sang agrikultura. Indi kita magsige salig sa importasyon.
Makalikaw kita sa pag-abaga sa halit sang giyera sang iban nga nasyon kon supisyente kita para sa aton mga kinahanglanon, nga kita ang nagapatubas kag wala lubos nga nagasalig gikan sa iban.
Liwaton ko, kon sila ang naga-uyat sang pinggan kag nagarasyon sang pagkaon para sa aton, padayon kita nila nga pagakontrolon kag yara kita sa ila kaluoy kon san-o kita makakaon.
Ang giyera sa Middle East leksyon kag higayon agud nga indi kita matam-an sa anuman nga epekto nga pagalukduhon tuga sang mga giyera sa palaabuton. (bertladera@gmail.com/PN)
