NATUBLAG ang publiko sang madamuan nga pagpangluthang (mass shooting) sa San Jose National High School sa Tacloban City sadtong Hunyo 22, 2026.
Nahauna ini nga hitabo sa diin man nga eskwelahan sa pungsod, sunu sa mga otoridad.
Duha ka menor de edad ang naaresto – 14 kag 15 anyos – sa sini nga hitabo, kon diin tatlo (3) ka mga estudyante ang napatay samtang 20 pa ang injured.
Nadakpan dayon ang isa kag ugaling nadakpan ang isa pa pagkatapos sang isa ka manhunt.
Gamit sang isa ang luthang sang iya tiya nga police officer, samtang ang isa nakakuha sang service firearrn sa isa ka security agency.
Sa idalom sang Juvenile Justice System and Welfare Act, indi mapasakaan sang criminal liability ang gaedad kubos sa 16 anyos, luwas lang kon mapamatud-an nga may husto na siya sang ihibalo sa iya ginahimo (discernment).
Pagkatapos sang imbestigasyon, napasakaan ang 15 anyos sang kaso nga murder, attempted murder, kag multiple physical injuries, samtang ang ulihi (14 anyos) ginhunong sa isa ka rehabilitation center for minors.
Apang duha (2) lang ka bulan ang nagligad, isa naman ka mass shooting ang natabo sa junior high school sang Ateneo de Zamboanga University sadtong Agosto 18.
Duha (2) ang patay, lakip na ang shooter nga anak sang isa opisyal sang Bu. of Immigration. Gingamit sini ang mga armas sang amay nga nabilin sa salakyan sang gindul-ong ini sa eskwelahan.
Wala naton ginapaabot ang kasubong kasiligni nga hitabo halin sa mga kabataan nga sip-unon pa, gani nangin makatulublag gid ini. Indi lang sa mga ginikanan kag mga otoridad, kundi sa aton sosyedad sa kabilugan, nga nagakinahanglan naton hibal-on kon paano nila nahimo ini kag kon ano ang bagay nga himuon agud indi liwat ini matabo.
***
Ining mass shooting natabo man sa iban nga mga pungsod. Nagakatabo ini ugaling sing masami sa United States kon diin halos libre ang kadam-an sa pag-angkon sang armas sa idalom sang ila “right to bear arms”.
Sadtong 2009-2018, 288 gid ka school shooting ang natabo sa United States.
Bag-o sina sadtong 1999, natabo na gani ang isa ka mass shooting sa Columbine High School, kon diin 16 gid ang nagkalamatay, nga nakapukaw na sang padayon nga interes sang media.
Sang tuig 2000 tubtub 2022, sobra 300 school shootings pa ang natabo sa United States, although ang kadam-an sang kaso nagpakita nga wala pa kalab-ot sa tatlo (3) ang nabiktima.
Ang deadliest school shooting sa kasaysayan sang United States natabo sadtong Abril 16, 2007 sa Virginia Tech sa Blacksburg, Virginia .Diri, 33 gid ka tawo ang napatay, lakip na ang mga tagluthang, samtang 23 naman ang injured.
Iban nga high-fatality incidents nagalakip sang Sandy Hook Elementary School shooting sang 2012 sa Newtown, Connecticut, kon diin 28 ang napatay lakip na ang iloy sang tagluthang; ang Robb Elementary School shooting sang 2022 sa Uvalde, Texas, nga naglagas sang 22 nga kabuhi, lakip ang perpetrator; kag ang Parkland High School shooting sang 2018 in Parkland, Florida, nga nagpabilin sang 17 ka patay.
***
Ang padayon nga school shootings sa United States nagpukaw sang mainit nga pagbinais-bais (debate) over a range of issues, lakip ang angot sa firearms legislation, mental health care, media coverage, kag school security measures.
Ang reaksyon galakip sang implementasyon sang school resource officers, lockdown kag active-shooter drills, metal detectors, kag, sa iban nga states, mga kasuguan nga nagapahanugot sa school staff agud magdala sang firearms.
Lakip man sa mga proposals ang expanded background checks kag age restrictions tubtub sa pagpahanugot sa mga manunudlo sa pagdala sang firearms.
***
Diri sa aton pungsod may mga hingyo man nga masabat ining problema sa school shooting nga daw ga-trending na gani.
Ti ano ang aton mahimo diri sa Filipinas? Already, sa adlaw mismo sang Zambo shooting, nagmando si President Marcos nga ma-imbestigaran ang Ateneo shooting incident sa Zamboanga kag nagpanugyan sang “stronger measures to prevent similar incidents in schools”.
“We grieve with the families and the entire Ateneo de Zamboanga community over a tragedy that should never have happened,” siloing niya.
“Our schools are where we entrust our children to learn, to grow and to dream about the lives ahead of them. They must also be among the safest places in our country,” siling pa niya.
Meantime, may mga panugyan na nga pagamiton ang mga estudyante sang plastic nga bag kon diin makita dayon ang mga kaundan. Ginpabulig man sa pag-secure sang mga eskwelahan ang mga village watchmen (tanod).
Lakip na ang pagpabakod sang concern sang PTA upod sa mga manunudlo agud mabadlong ang pagsinutil sang kabataan nga indi kinahanglan ang mga traditional nga punishment-oriented nga paagi. Meantime man, may mga proposal na nga panubuon ang edad sang criminal liability.
Ginpanugyan sang kapulisan ang edad nga 12, kon diin ginagamit ining kabataan nga courier sang drug syndicates tungod indi sila madakop kag mapasakaan sang criminal cases.
Hopefully, mangin madinalag-an ining mga hingyo, kag iban pa, agud mapaseguro ang kahilwayan sa katalagman ang mga kabataan kag mapatadlong ang ila pamatasan sa ila panimalay kag eskwelahan./PN
