ANG ISLA kag probinsya sang Guimaras ginakilala bilang “Mango capital of the Philippines” tungod diri ginapatubas ang “sweetest variety” sang paho, ukon mangga. Kilala man ini sa luwas tungod gina-export ini sa United Kingdom, US, Australia kag iban pa nga mga pungsod.
Kilala man ang Guimaras sa mga matahum nga folktales, ukon namat-an nga mga sugilanon halin sa mga katigulangan, nga galakip sang love stories nga makatalandog sang balatyagon.
Katulad sang istorya ni Prinsesa Guima kag ulipon nga si Aras nga nagasaysay parti sa masubo nga nadangtan sang ila paghigugmaanay, nga naghatag ngalan sa Probinsya sang Guimaras. Subong man ang masubo nga kasaysayan sang paghigugmaanay nanday ni Maria kag Julio nga milagro nga nagpatubo sang kahoy nga paho, nga ang katam-is kag korte tagipusuon sang bunga gapadumdum sang ila wala tupong nga gugma.
Lakip na dira ang mga sugilanon parti sa mga tinuga nga indi katulad sang tawo. Ang iban nagapamintas gid, katulad sang aswang nga luyag magkaon sang bag-ong bun-ag. Ang iban gapamahog lang, katulad sang mantyu kag kapre.
Ang iban masal-an mo nga daw mga tawo man, katulad sang mga tamawo. Makilala kuno ini sila sa indi-makita nga alagyan (bridge) sang sip-on halin sa ilong.
Mga anghel kuno ini sila nga kaupod sadto ni Lucifer nga naghandom agawon ang gahom sang Diyos nga napaslawan kag gintapok sang Diyos sa Impyerno. Ugaling naghinulsol ining iban kag gintagaan lang sang mamag-an nga silot sang Diyos – ang matapok sa kalibutan sang tawo.
***
Sa wala naka-engkwentro sang kasubong nga mga tinuga, labi na gid ang nagapanindugan nga “to see is to believe”, sa inyo na gid lang ina ang indi pagpati. Sa mga luyag magpati sa indi-makita apang mapat-ud nila sa ila kaisipan, depende man ina sa inyo. Ang importante nga ang ano man nga pagpati makahatag sa aton sing kalinong kag mabungahon nga kabuhi.
***
Ang isa ka tumalagsahon nga istorya parti sa mga tamawo amo ang parti kay Lolo Teban kag ang pag-abyanay nila sang isa ka byuda nga tamawo nga gapuyo sa daku nga lonok sa ibabaw sang bukid kon diin sa ubos sini nagapuyo si Lolo Teban kag si Lola Felin.
Gaedad na sang mga 60 anyos ining mag-asawa. Kag nagaisahanon na gid lang tungod may mga pamilya na sa iban nga mga lugar ang ila mga kabataan kag nagaduaw-duaw na gid lang sa ila. Malayo man sila sa mga kasilingan nga nagapuyo sa likod sang gapalibot nga kabukiran kon diin, sa pihak sina, nagapuyo sing isahanon ang mag-asawa.
Nag-abot ang tion nga nangin mamingaw ang ila pag-isahanon. Masami na nagaburingot si Lola Felin kag ginapangitaan sing masami sang sayop ang bana tubtub nagbatyag na si Lolo Teban nga ginnaihighig na siya. Kag nangin masinulub-on na siya, nga luyag na gid lang ipautwas ang kalisud sa masami nga pagpahangin-hangin sa gwa sang ila balay nga gatamwa sa baybay (seashore).
Sa isa ka tion, nga masanag ang bulan kag nagaisahanon nga nagapungko sa isa ka naanod nga kahoy nga gaatubang sa baybay, may hinali lang nga nagtupad sa iya nga isa ka magayon nga babaye nga halos kaedad niya.
Nakibot siya kag ginkulbaan. Apang sa wala lang dugay, kay nakita niya ang maabi-abihon sini nga nawong nga wala man siya dapat kahadlukan.
“Indi ka mahadlok sa akon,” siling sang babaye, nga dayon nakilala niya bilang isa ka tamawo tungod wala ini sang alagyan nga mahulugan sang sip-on sa ubos sang iya ilong. Ginasugid nga indi man ini sila mapintas kag pwede makig-abyan sa tawo.
Nahibal-an niya ang kasubo ni Lolo Teban. Kag sugod sadto, masami na lang nagaduaw ini sa iya sa tion nga masanag ang bulan.
Sakay sa isa ka matahum nga awto, nga indi makita sang tawo, gindala sini si lolo Teban sa ila matahum nga puluy-an sa sulod sang lonok kag ginpakilala sa iya mga hamtong nga mga kabataan – babaye kag lalake. Ginbaton siya nila siya sang maabi-abihon kag nakig-istorya sing masinadyahon kay Lolo Teban.
Nakita sang mag-utod nga nalipay gid ang ila iloy makig-istorya kay Lolo Teban nga daw sabat sa pagkadula sang iya bana. Pero wala magkaon si LoloTeban sang ila handa. Sunu sa sugid-sugid man, ang magkaon sang ila handa magaresulta sang pagkabihag ni Lolo Teban nga indi na makapauli sa ila kag makaupod na gid lang ang byuda nga tamawo kag sang iya kabataan.
Nabalaka na si Lola Felin, kag kis-a gintawag sing matonog si Lolo Teban agud magpauli na. Kibot siya nga nakita ini nga madasig sa pagdulhog halin sa lonok nga daw nagaagi lang sa konkreto nga dalan, samtang masuuk naman ang iya ginaagyan nga kakahuyan kag matalum man ang nagaululhot nga kabatuhan.
Wala anay manugid si Lolo Teban sang iya pagpakigkita sa byuda kag mga kabataan sini kag naghatag sang palusot nga rason. Kag nagpadayon ang pagsugat sang byuda kag pakighirup sini kay Lolo Teban sa ila balay sa lonok.
Sang ulihi na gid lang nanugid si Lolo Teban sa iya asawa parti sa pagkilalahay nila sang byuda nga tamawo kag pagduaw sa ila puluy-an sa sulod sang lonok. Ginpasalig ni Lolo Teban ang iya tiayon nga abyan lang niya si byuda kag si lola gihapon ang iya palangga. Wala na nahibal-an, sa pagpadayon sang sining istorya, kon ano ang natabo pa sa pagpakighirup ni Lolo Teban sa byuda nga tamawo./PN
