PAGKATAPOS sang unos, nagapanghimos ang may yara pa sang himuson. Nagapalibog ang wala na sang hakpon, nagapaminsar kon paano makaumpisa liwat sa ila nga pagpangabuhi.
Masakit ang lahog sang kapalaran, ilabi na kon maagyan sang bagyo, tungod ang kahalitan tuman ka daku kag ang palangabuhian nagakamusdo.
Pasalamatan naton diri sa syudad sang Iloilo nga wala halos nakatuga sang daku nga halit ang tuman ka baskog nga bagyo Tino. Nakita man naton ang natuga sini nga huol sa mga ginlabayan niya nga probinsya apang naghagan-hagan ang iya kusog kag bubo sang ulan sa mga probinsya sang Iloilo kag Guimaras.
Maswerte kita tungod nag-abot ang bagyo Tino nga gamay na lang ang iya ulan kag medyo naghuyang na ang pwersa sang iya hangin. Isa ini ka bagay nga dapat naton pasalamatan tungod nga napaiway kita sa pat-od nga kahalitan. Indi naton ini paggamiton bilang armas sa pagyubit sa mga nahul-an ukon lubos nga nahalitan. Kada isa sa aton may panahon, bulahan ang ginalikawan sang bagyo kag napaiway sa daku nga huol.
Tama na nga magpasalamat kita kag aton tinguhaan nga magpreparar sa mga masunod nga mga bagyo. Imbis nga magpatig-agaw sang kredito kag isugid nga daw nanguna gid sa proyekto, mas maayo nga magdihon sang mga plano agud nga mas maprotektahan ang mga Ilonggo.
Sa pagkamatuod, pasalamatan naton nga wala kita ginbubuan sang ulan sang bagyo Tino. Suno sa post ni Melvin Purzuelo, kon nagbubo ang bagyo Tino sang 250mm nga ulan, indi ini masarangan sang Jaro floodway. Ang catchment area yara sa 18,770 ka ektarya sang duta nga nagatipon sang tubig kag magadaludo sa Tigum-Aganan rivers. Ang ulan nga 250mm sa sulod sang 12 ka oras maga resulta sang masobra 1,087 cubic meters per second nga ulan nga magadaludo sa Jaro river.
Ang Jaro floodway makaakomodar lang sang 500 cubic meters per second. Ang kululbaan kon sa diin maawas ang sobra nga 587 cubic meters per second nga tubig. Masobra ina sa 2,500 ka drum sang tubig, lay-on, kag mga debris nga nagadaludo sa kada segundo nga indi mapaktan kon sa diin madiretso.
Sigurado nga maawas ang kag mangita sang alagyan, may yara sang wasakon ukon gub-on nga nagabalabag sa iya daludo.
Ang Jaro floodway makapahagan-hagan sa epekto sang pagbaha, may sigurado nga alagyan ang tubig diretso sa dagat. May paniguro nga indi magtenir kag magtalang-talang ang tubig sa iya pagaagyan.
Matuod nga sadtong bagyo Frank sang tuig 2008, ang barangay Bitoon sa Jaro wala gid nabahaan. Sang nahuman ang Jaro floodway, mas nagkampante kami nga may sigurado na nga agyan ang tubig kag indi na manigal-ot sa iban nga lugar.
Apang, antes ang paglabay sang bagyo Tino, sadtong may habagat, ginbaha na ang barangay Bitoon. Paminsara bala, wala nabahaan sang naglabay ang bagyo Frank apang ginbaha tungid sa habagat.
Ang problema sa Bitoon amo ang pagtuhaw sang madamo nga subdivision kag bodega nga nag-okupar sa palibot, ginpasaka nila ang lebel sang ila duta kag nabilin sa manubo nga lebel ang New Site, Bitoon, Jaro. Mas maayo kuntani kon may drainage system sila nga makapaagwasa gilayon sang tubig-baha.
Nalikawan man naton ang baha sa paglabay sang bagyo Tino apang ang mga pag-ulan tuga sang habagat nga nagaresulta sa pagbaha ang indi malikawan bangud sa pagtuhaw sang mga istruktura sa palibot.
Sa simple nga pulong, pasalamatan naton kon wala sang halit nga natuga ang bagyo apang maghimo kita sang plano kag desisyon sa panggobyerno nga indi makahalit sa tawo.
Magapadayon ang problema sa pagbaha sa syudad kon wala sang klaro nga urban planning, kon sa diin dapat iplastar ang mga bodega kag negosyo, kon paano maplastar ang drainage system sang mga subdivision, condominium, kag mall.
Nalikawan naton ang pagbaha tungod sa bagyo apang indi naton malikawan ang pagbaha tungod sa depektuso kag mahuyang nga plano kon paano usaron ang aton lugar para istaran kag para negosyuhan.
Dapat ginaplanuhan sing husto kon paano malikawan ang pagbaha tuga sang pag-ulan, indi lamang tungod sa bagyo, nga kinaadan na nga nagakatabu sa aton.
Kon maplanuhan kag masolbar, amo ini ang angay nga tawgon nga legasiya sang nagadumala sa syudad.
Nalikawan ang baha bangud sa bagyo apang wala nalikawan ang kritisismo bangud sa pagpang-agaw sang kredito.
Buhi pa man ang tanan nga makapamatuod kag wala pa napanas ang mga resibo. Mabudlay balion ang kamatuoran kag limbungan sang kabugalon ang matuod nga hitabo.
Liwaton ko, agud lubos nga malikawan ang problema sa pagbaha, dapat komprehensibo nga plano kon paano usaron ang mga wayang kag espasyo, kag ang pagkalaging kon sa diin dapat iplastar ang mga nagatuyo magtindog sang istruktura. (bertladera@gmail.com/PN)
