NAGAPATI kita nga malutos naton ang COVID-19 pandemic, ukon ang SARS-CoV-2, bisan wala pa ma-producir ang bagay nga vaccine.
Kag indi lang basta pagpati naton ini. Ang experyensya naton sa kalibutan sa pagpakigbatu sa mga bacterial kag viral pandemic nagapamatuod sini.
Naagyan na naton sa kalibutan ang pagpamintas sang Black Death nga dala sang ilaga, cholera, polio, measles, tuberculosis, Spanish flu, ebola, ang coronavirus katulad sang SARS-CoV-1 strain, kag iban pa.
Apang na-survive ini sang madamo nga katauhan bag-o pa madiskubrihan ang vaccine (bakuna), although binayaran naton ini sang minilyon nga kabuhi. Binubuot seguro sang Diyos nga indi pa lubos madula ang tawo kay indi pa dapat matabo ang Great Tribulation ukon Last Judgment.
Gani gapati kita nga malutos pa naton ang COVID-19, ukon ang SARS-CoV-2, bisan wala pa ma-producir ang vaccine, nga may manubo lang nga kadamuon sang ma-infect kag magkalamatay. Ina tungod sang karon nga mas epektibo nga pamaagi sang modern science kag healthcare methodology kag equipment sa pagtatap sa pasyente ikumparar sa nagliligad nga panahon.
In fact, makakita kita sing leksyon sa kon ano ang natabo sa pagpakig-away sa SARS-CoV-1.
Nagtuhaw ini sadtong 2002 kag nadula lang bisan wala pa sing nadiskubrihan nga vaccine para diri sang 2004 pagkatapos iguon sini ang mga 29 ka pungsod kag teritoryo sa kalibutan. Nag-infect ini sang mga 8,000 kag nagpatay sang mga 774 ka tawo.
Relatively, mas mapintas ini sa pagpatay sang 10 ka porsyento ka tawo. Ang COVID-19, tubtub karon, nagapatay lang sang mga isa ka porsyento (one percent) sang mga nabiktima sini.
Madugay nga indi ma-explicar sang mga siyentipiko ang pagkadula sini kay indi man masiling nga tungod ini sa “herd immunity” kay diutay lang ang nabiktima nga, consequently, nangin immune sila.
Wala pa madiskubrihan ang vaccine para sa SARS-CoV-1 sadto; in fact, wala na ginpadayon ang pag-producir sang vaccine sang madula lang ini.
Sa madamo nga kaso ang “herd immunity” matigayon lang kon mga 70-80 ka porsyento ang nagmasakit kag, consequently, na-immune na kag kaya na pangapinan pa ang nabilin nga wala pa malab-ut sang bakuna.
Nag-“burn out” lang nga indi maintiendihan? Sang ulihi, gintudlo na sang mga siyentipiko ining pagkadula sang SARS-CoV-1 sa “simple” nga pagpatuman sang mga public health measures, katulad sang pag-testing sang mga tawo nga may sintoma, pag-isolate kag pag-quarantine sang suspected cases, kag ang pag-restrict sang pagbyahe.
Wala diri ginpatuman ang physical distancing tungod ang mga pasyente diri mga “symptomatic” tanan, nga mahibal-an dayon sa pagpakita sang mga sintoma, nga indi katulad sang iya himata nga SARS-CoV-2.
Sa SARS-CoV-2, ang isa ka biktima pwede ma-infect nga indi dayon makitaan sing mga sintoma. In fact, ang iban wala gid sing mapakita nga sintoma, ukon “asymptomatic”.
Tungod sini, mas challenging ang pag-away sa COVID-19 tungod gani ang tawo na-infect na samtang ang sintoma magapakita pa mga duha ukon tatlo ka adlaw tubtub gani sa mga 14 ka adlaw pa despues.
Nonetheless, katulad sang natabo sa SARS-CoV-1, ang COVID-19 pwede matuod malutos kon mapunggan man sang aton health protocols nga indi makasulod kag makapuyo ini sa host cells sang lawas sang tawo paagi sa nagakaigu nga health protocols kag matumanon nga disiplina naton nga mga pumuluyo.
Syempre, katulad sang pagpatuman sang paggamit sang face mask kag face shield; handwashing; physical distancing; paglikaw sa pagtandug sang mahigko nga kamot sa ilong, baba kag mata; paglikaw sa mga gutok ukon sarado nga mga lugar; kag iban pa nga mapanugyan sang aton health department.
In fact, sunu sa findings sang mga health experts pwede “mapatay” ang virus sa palibut kon magpabilin ini sa gwa sang lawas sang tawo, halin sa sulod sang duha ka oras tubtub 11 ka adlaw.
Meaning, “mapatay” ini kon magapabilin ini sa palibut sa subong kalawig nga pagtener, nga pwede na gani “mapatay” paagi sa bagay nga disinfection.
Kon indi gid man lubos “mapatay” ukon ma-inactive ini ina tungod wala kita sing lubos nga control sa ining virus nga indi naton makita sing hayag.
At least amat-amat naton ma-reduce ang panghalit sini tubtub madula na gid lang ini katulad sang SARS-CoV-1 kay wala na ini masayluhan nga tawo, ukon lubos na “mapatay” sang ginapaabot naton nga vaccine./PN
