INDI mabasol si former President Noynoy Aquino kag ang United States kon ngaa wala naton mabawi sa China ang aton kinamatarong sa Scarborough Shoal, sunu sa duha ka abyan nga nasugilanon naton sang nagligad nga semana.
In fact, gaugyon kita sa sining panghuna-huna nga wala kita sing dapat basulon kay Aquino kag sa US sa ila kapaltahan sa pagbawi sa Scarborough Shoal sang pwersahan nga gin-agaw ini sang China sadtong 2012.
Dapat magpasalamat pa gani kita kay sa pagdala ni Aquino sang aton reklamo sa Hague Permanent Court of Abitration batok sa China na-legitimize ining aton mga claim sa Scarborough Shoal kag sa West Philippine Sea nga nasulod sa South China Sea (SCS).
Nag-legitimize man ini sang kinamatarong sang iban pa nga pungsod agud makaagi sa SCS “on free navigation on sea and air”.
***
Wala gid kuno nagpakita ang gobyerno ni Aquino bisan diutay nga kaisug ukon pangunahan man lang ang isa ka mabaskug nga public condemnation sa ginhimo sang China. Daw idu ini kuno nga bahag ang ikog kag mag-ingos-ingos lang sa kahadlok sa singkit nga amo.
Maayo pa kuno ang mga estudyante nga bisan paano ginbatuta nila sing pagmakamalaut ang China sa ila mga rally.
Ginpakamalaut man sining mga kritiko ang US kay wala kuno nagbulig ini samtang may nahimo tani ini sa idalom sang aton Mutual Defense Treaty.
Ina nga mga akusasyon malisyoso kag pamulitika lang, siling ugaling sining duha ta ka abyan.
***
Ang aton Constitution naga-renounce war, sa Article II, Section 2, “as an instrument of public policy”. So, ngaa gid makig-gyera kita sa China. Kon makig-away gid man kita, ina lang sa isa ka defensive war.
Tungod indi luyag makig-gyera ang aton sadto Presidente Aquino, alang-alang man nga magmato-mato ang US mag-declare war sa iya lang luyag.
Luyag lang ni Aquino nga husayon ang ila gumontang sa malinong nga paagi. Gin-ugyunan man ining tindug ni Aquino sang US samtang nagapasalig nga indi ini pabay-an ang Filipinas kon atakehon gid man sang China sa diin man nga bahin sang iya teritoryo.
Ugaling lang kay indi gid luyag magpahusay ang China kag sige gihapon ang iya pamahog, gani nag-file na si Aquino sang kaso sa Hague Tribunal sadtong Hunyo 2013 agud i-declare nga “invalid” ang claim sang China. Tinindugan man sini ang aton kinamatarong sa West Philippine Sea, sa Scarborough kag iban pa nga lugar sa South China Sea nga may claim kita.
Salamat kay nagdaug ang aton kaso sa Hague Tribunal sa “ruling” sini sadtong Hulyo 2016.
***
Gin-declare sang Hague Tribunal nga “invalid” kag “illegal” ang claim sang China sa idalom sang iya kuno “historic rights” sa South China Sea.
Sakop kuno ini sang ila territorial sea sa sulod sang nine-dash-line nga ila ginhimo sa mapa, nga daw sa submarino pa nila gin-drowing sa galumpat-lumpat nga terrain sa idalom tubig.
Gin-legitimize man sang Hague Tribunal ang 200-nautical mile Exclusive Economic Zone (EEZ) sang Filipinas nga gin-prescibe sang UN Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) sa sobra 160 ka myembro sini.
Sakop sining EEZ naton, sunu sa Hague Tribunal, ang mga uru-isla sa Spratly nga nagalakip sang Pag-asa Island, ang Scarborough Shoal, kag iban pa sa West Philippine Sea nga nahamtang sa SCS.
Ginsiling sini nga ining mga uru-isla sa West Philippine Sea kag ang Scarborough Shoal indi matuod-tuod nga mga isla, gani wala ini sila sang territorial sea nga pwede masakop sa sulod sang aton EEZ sa SCS.
Dapat tani ma-recognize ini sang China bilang signatory man sang UNCLOS kaupod ang Filipinas. Ugaling lang kay nagapatig-a gid ang China kag wala nagakilala sining “ruling” sang Hague Tribunal.
Tungod sini nagapabilin nga problema naton ini kon paano ma-implementar ang aton sovereign rights sa Scarborough kag sa mga uru-isla sa Spratly kag iban pa nga mga “rocks, kag low-tide elevations” sa sulod sang aton EEZ.
Man, wala sing organo ang United Nations nga makapatuman sining “ruling” sang Hague Tribunal.
Dapat gid lang anay seguro nga mangin vigilant gid kita batok sa posible nga pag-atake sang China ukon sin-o man nga nagapangontra sa aton lehitimo nga interes diri./PN
