ISA NA seguro sa pinakasubo nga hitabo sa aton pungsod ang pagpaluntad sang Martial Law sadtong 1972-1986.
Natapos lang ini sang malagyo si Presidented Ferdinand Marcos kag ang iya pamilya sa Hawaii sadtong Pebrero 26, 1986 bunga sang “Bloodless EDSA Revolution” sang Pebrero 22-25, 1986.
Gin-deklarar ni anay President Ferdinand Marcos ang gahom military sadtong Setyembre 21, 1972 sa rason, sunu sa iya, agud tapnaon ang padayon nga “violence”kag ang mga rally sa pungsod , labi na gid sa Metro Manila, batok sa “social injustice” nga ginareklamo sang mga pumuluyo.
Sa sina nga tion, lapnagon na ang kaimolon. In fact, ang istastika nagasiling nga diyes porsyento (10%) lang ang nagapanag-iya sang manggad sang pungsod samtang ang 90% wala sing matalauma nga ila kaugalingon, wala mabugsukan sing puluy-an, kag mataas ang “unemployment” ukon ang kawalan sang trabaho.
Ang Kongreso dominado man sang mga manggaran kag poderoso nga mga pamilya nga, fuera los buenos, hakaban sa manggad kag poder kag ang kadam-an halos mga isklabo nila.
***
Nagpasalig si Marcos nga tadlong ang sitwasyon sa sosyedad. Ginpatuman niya ang land reform agud makuha sa mga manggaran ang sobra nga pagpasasa nila sa pagpanag-iya sang mga kaumhan kag ihatag ang kabahin sini sa mga gamay nga mangunguma. Ginpalagas niya ang mga poderoso nga nagahupot sang mga private army agud mapahapos ang pagpatuman sang iban pa nga reforma pang-ekonomiya, pulitikal kag sosyal. Ginpalagas man niya ang mga dalagku nga kriminal, labi na gid ang mga criminal syndicate kag ang drug cartel. Ginpalagas man niya ang mga hublag komunista. Kag iban pa.
Apang ningas cogon kag pakulahaw man lang gali ang iya mga pangako. Liwat nga nagbalik ang mga gamhanan sa sosyedad, nga kon tawgon mga cronies sa iya panahon, nga ginsaligan ni Marcos sa pagdumala sang dalagku nga industriya sa kalamay, kalubihan kag mga plantasyon sa diin nagkita sila sing daku kag nangin bag-o nga mga “powerful elite”.
Siling niya ibalik niya ang demokrasya paagi sa “honest election”. Pero, manipulado gali niya ang resulta sang eleksyon ng nagpadaug sing landslide sa iya mga bata-bata. Agud maghuyang pa ang oposisyon, pinalagas ini sila tanan, ginpapriso, ukon napilitan sa pagpalagyo sa luas sang pungsod.
Gin-medyosan gid niya nga indi makahulag sing maayo ang oposisyon, labi na gid ang mortal niya nga kaaway sa pulitika nga si anay Senador Ninoy Aquino nga ginpa-asasinar niya, sunu sa pagpati sang iban, kag gintudlo ini sa isa ka kumander sang NPA nga indi mapatihan nga makasulod sa tarmac sang erport agud dira luthangon si Aquino.
Madamo man sing violation sang human rights, katulad sang torture, forced disappearance nga indi na makita liwat, kag pagpatay sag mga suspetsado nga wala sing due process.
***
Kag natabo ang Snap Election sang Pebrero 7, 1986, pagkatapos sang asasinasyon ni Aquino sadtong Agosto 1983 nga nagpa-alsa sang balatyagon sang mga pumuluyo.
Madata ang dinayaan nga gintudlo sa grupo ni Marcos. Nag-walkout gani sadtong inisipay sang Pebrero 8, 1986 ang ginsiling nga Comelec 35 tungod sa hayag nga dinayaay sa inisipay.
Bag-o sina, nangin mainit ang kampanyahanay, sa diin ginhimo ang tanan sang diktadurya ni Marcos agud indi magdaug si Cory, balo ni Ninoy, sa Snap Election, apang napadaug gid. Nangin mainit man ang eleksyon sang mga lokal nga opisyales.
Sa Antique gin-asasinar ang nagdaug nga si Gobernador Evelio Javier sadtong Pebrero 11, 1986. Sa Iloilo, ang Iloilo Chairman sang UNIDO – partido ni Doy Laurel nga nagsuporta kay Cory Aquino for President – kag Board Member Edwin Baldago gin-ambush sang mga soldado ni Marcos upod sang duha niya ka alalay samtang nagapauli sang kaagahon sang Mayo 26, 1983.
Sadto myembro man ako sang UNIDO, sa diin si Edwin ang amon tsirman sa Iloilo.
Ginkuha ako ni Edwin bilang personal secretary niya tungod sang akon trabaho sa media. Sa masami ginadala niya ako sa kon diin siya maglakat. Apang, sadtong banda a las otso sa gab-i, nagsakit ang akon ulo kag naglisensya nga indi ako maka-upod. Nagsugot siya, kag amo na ato ang natabo kay Edwin sa kamot sang isa ka platoon sang soldado.
Salamat, Edwin, kay ginlikaw mo ako sa hilaw nga kamatayon sang nagsugot ka nga indi anay ako mag-upod sa imo sadtong tion!/PN
