NAGA-AMAT-amat na singkal ang mabatyagan nga init ilabi na sa tunga sang mga oras nga alas 11:00 sa aga tubtpob alas 2:00 sa hapon.
Tuman ka init sang huyop sang hangin kag halos nagapalanindog ang balahibo kon magtupa sa panit. Kaangay ini sang init gikan sa hurnuhan. Patimaan ini nga nagapasulod na ang dapat nga aligmatan sang tanan, ang El Niño.
Ginalauman na, suno sa Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA), ang tuman ka baskog nga El Niño sa tunga sang mga bulan sang Setyembre tubtob Disyembre sini nga tuig 2026. Mabatyagan ini tubtob sa una nga katunga sang tuig 2027.
Nagatamwa ang risgo sang pagkaging sang duta, kakulang sa suplay sang tubig nga makaapekto sa panguma, kakulangon sa pagkaon, kabus ang enerhiya, problema sa ikaayong-lawas, kag sa ekonomiya.
Wala nagakahulugan nga indi na mag-ulan kon may El Niño. May mga ulan sa gihapon nga magatupa ilabi na ang dala sang habagat kag pila ka bagyo nga magaporma, apang uimalagi lang ang ini nga mamunog nga ulan.
Mas malawig ang panahon nga wala sang ulan, apang kon magtupa, tuman naman ka munog.
Ginakabig sang National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) nga ang El Niño may yara sang 75% nga mangin pinakabaskog sugod sang 1950. Ang ginakabig nga historic level mabatyagan sa bulan sang Oktubre tubtob Disyembre sini nga 2026, nga magalapaw sa record sang natabu sadtong 1950.
Indi lahog-lahog ang ini nga sahi sang paandam kag dapat nga aligmatan kag preparahan sang Pilipinas. Tagsa ka pumuluyo dapat maghimo sang angay nga tikang agud indi mangin kabahin sang istadistika sang mga nahalitan.
Dumdumon naton nga mas makamamatay ang tuman nga init sang panahon, ilabi na nga tuman ka lawig ini nga mabatyagan kag iindi lang sa isa ka pungsod kundi halos sa madamo nga bahin sang kalibutan.
Kapin sa 50 milyunes ka kabuhi ang nauyang sadtong tuig 1877 tubtob 1878 bangud sa tuman nga init.
Pila pa lang ang populasyon sadto. Pila pa lang ang mga konsumidor sang pagkaon kag tubig. Kon ikumparar subong, mas madamo ang magabatyag sang uhaw kag gutom.
Ang epekto sang El Niño indi lang sa panahon nga ini ang nagaluntad, magapabilin ini sa masunod nga tinuig tungod kinahanglan pa nga maumpawan ang aton mga talamnan, ang mga suba, kag iban pa nga apektado sang tuman nga init.
Nagapabilin ang palamangkutanon kon bala nakatuon na kita sa leksyon sang nakalipas. Sa akon paglantaw, wala naganuto ang tawo kag nagahulag sa pag-atubang sa problema antes maghulag agud makalampuwas.
ada tuig, may anunsyo sang posibilidad sang pagluntag sang El Niño kag subong man sang La Niña. Apang, ano ang aton klaro nga ginabuhat agud nga mahagan-hagan ang epekto sini?
Dapat padayunon naton ang pagtanum sa kabukiran, amligan ang mga kagulangan nga amo ang maga-proteksyon sa aton sa tuman nga init kag sa mamunog nga ulan.
Kon maayo ang aton pag-amlig sa kagulangan, mapabilin naton nga dagaya ang tubod sang tubig sa mga suba.
Kinahanglan naton ang epektibo nga Water Management Strategies kaangay sang pagtukd sang mga dam, water catchments kag reservoirs. Dapat may yara kita sang suludlan, tipunan, talaguan sang tubig.
Gamiton naton ang teknohiya sang solar energy para sa planado nga mga irrigation system agud masuportahan produksyon sa agrikulrura.
Dapat magpatubas kita sang aton kaugalingon nga produkto, indi magsalig sa luwas, tungod sila maapektuhan man sang El Niño, kulangon ang suplay kag magamahal ang presyo.
Subong pa lang, dapat sadto pa, nakatuon na kita nga magpatubas sang aton kaugalingon nga produkto agud indi kita mahigot sa presyo sang mga produkto gikan sa iban nga pungsod.
Liwaton ko, ang tuman nga init sang panahon magapasaka sa presyo sang kuryente, masami nga pagluntad sang brownout kag makaapekto sa palangabuhian.
Pagakulangon kita sa tubig kag apektado ang panguma nga magaresulta sa pagsaka sang presyo sang mga balaklon.
Tandaan naton nga nagsaka na ang tanan bangud sa giyera sa Middle East, sa pagmahal sang gatong, sa pagsaka sang interes sa bangko, kag sa korapsyon sa gobyerno, apang magadugang pa diri ang epekto sang El Niño.
Dapat magpreparar sang mas temprano. Maghimo na sang angay nga adjustment. Likawan ang mag-panic agud makapaminsar sing maayo.
Madugay na ini nga paandam. Ang mga plano subong, ilabi na ang mga istrukura, indi na makahingagaw tungod nagakinahanglan sang panahon ang pagtukod kag may proseso ang pagpagwa sang pondo sang gobyerno.
Kilala ang mga Pilipino sa hurubaton nga nagasiling, “Kon indi paglukpan, indi maghulag.”
Nagakaran-karan lang kita kon yara na sa atubang ang problema.
Ang kapalpakan sang nagapamuno, antuson sang mga pumuluyo kag sila ang magabakhu.
Angay nga preparasyon sa El Niño ang makapahagan-hagan batok sa malain nga epekto. (bertladera@gmail.com/PN)
