MAYOR naton nga mga problema sa karon amo ang COVID (ang pwede itawag naton sa Covid-19 kag mga variant sini), inflation, kag wala palangitan-an.
Kon matandaan ta pa, inigu kita sang COVID-19 sadtong Pebrero 2020. Kag indi lang kita diri sa pungsod kundi ang bug-os gid nga kalibutan. Ang mga nagtuhaw sini nga mga variant nagdugang man sa pagpanghalit sa aton.
Madamo ang nagkalamatay, na-ospital sing madugay, kag na-isolate sa ila mga pamilya. Nagpabudlay pa gid sa aton pangabuhi ang lockdown, social distancing kag iban pa nga health protocols.
Nagtahaw gid man ang pagsalakay sang COVID sang amat-amat na ipatuman ang pagpang-bakuna.
Apang sa gihapon nagaamlig kita bisan indi gid man makamamatay na ini. Tungod ina kay nagapabilin nga makalalaton ini nga pwede kita gihapon ma-isolate, kon na-infect, sing at least isa ka semana.
Of course, naghatag sing paglaum sa aton pangabuhi ang ining pagtahaw sang pagpanalakay sang COVID nga nagapatimaan na sang amat-amat nga pag-“recover” sang aton ekonomiya.
Ugaling, madamo gihapon ang wala nabakunahan tungod sa ila pagtuo (religious belief) kag kahadlok sa posible matabo nga komplikasyon.
Ang mahimo na gid lang naton seguro sa ila amo ang pagpaseguro nga masunod man nila ang health protocols para indi makapanglaton sa iban kag agud indi man sila malatnan.
***
Siste man kay nagtuhaw ang inflation, ukon pagtinaas sang bili sang mga balaklon. Nalakip diri ang bili sang mga basic kag essential goods, nga ang pagsaka ginpasugtan na gani sang DTI tungod, kon indi, mamyerde man ang mga manugbaligya.
Natabo ini sang indi na ma-kontrol ang mga hitabo sa aton market economy sa idalom sang Law of Supply and Demand. Labi na gid sang nagpasaka ang mga producers sang bili sang ila mga produkto agud bawion ang ila kapierdihan tungod kulang na ang manugbakal sa ila kapigaduhon. Naglain pa kay nagluntad ang gyera sa tunga sang Rusya kag Ukraine nga naghatag sing pagsalangisag sa negosyo sang langis.
Ining inflation pwede “supply-driven”, nga tuga sang kakulangan sang “supply”, kag “demand-driven” nga tuga sang pagsaka sang “demand” katulad sang pagsaylo sang madamo sa pagbakal sang “brown sugar” halin sa sobra kamahal karon nga “refined sugar”.
Gina-medyosan masolbar ining problema sa karon sang Marcos Administration.
***
Kinahanglan mapahagan-hagan naton ining mga problema sa aton ekonomiya sa karon.
Sa bahin sang gobyerno, kinahanglan mapabilin ang ikasarang sini agud mapadalagan sing maayo ang ekonomiya sa kabug-usan (macroeconomics), samtang wala ginapabay-an ang indibidwal nga pagpaninguha (microeconomics) sang tanan, labi na gid ang mga kubos kag magagmay nga mga negosyo.
Una na diri ang pag-angkon sang pondo nga makuha sa buhis kag iban pa nga sulokton nga government service fees kag penalties.
Pwede man makapangutang ang gobyerno sang masarangan sini bayaran. Pwede man makakuha kwarta ang gobyerno sa dalagku nga mga korporasyon paagi sa pagbaligya sa ila sang government securities nga mapagkakitaan man nila.
Kag tani bastante na ini agud magamit sang gobyerno sa pagpabangon sang aton ekonomiya sa kabug-usan.
***
Sa aton problema sa palangitan-an, kinahanglan ipadayon ang mga trabaho sa nasugdan na nga mga infra projects samtang gina-encourage ang pagsanyog sang komersyo agud may kadtuan ang kita sang mga trabahador.
Pwede man mahaylo sang gobyerno ang mga negosyo sa pagdugang trabaho kag empleyado paagi sa ihatag nga tax credit.
Basi matagaan man sing dugang nga sweldo ang mga minimum wage workers agud indi matam-an sang inflation. Subong man sing ayuda ang mga kubos nga gakinahanglan gid bulig. Pati na sing subsidiya ang mga gahikahos nga mga production sector.
Ugaling, indi man kita magsalig lang sa ayuda sang gobyerno kag sang mabulig man sang makasangkol nga private sector.
Kinahanglan man naton mangita sing dugang nga income. Sa iban nga panimalay, nagabulig na gani ang asawa kag pila sang ila mga kabataan. Indi man dapat kalimtan sang mga OFW nga mabuligan ang ila panimalay diri sa Filipinas.
Kinahanglan mag-budget sang ginakita agud mapaigu ini kag likawan gastuhan ang mga indi man kinahanglanon gid.
Tani makabulig man ang gobyerno sa pagpahulam puhunan sa magagmay nga negosyo agud mapabangon ang ila negosyo.
Nagabulig man gani ang non-profit sector katulad sang ang mga non-government organizations (NGOs) nga ang misyon amo ang makabulig. Nagabulig pati na gani ang tri-media sa ila mga programa nga nagahatag cash kag in-kind nga premyo sa ila audience./PN
