GINPAALINTON sang Bangko Sentral ng Pilipinas ukon BSP ang bag-o nga dagway sang polymer P1,000 banknote.
Nag-ukal sa social media ang hitsura sang isa ka libo ka pesos nga papel bangud ang makita amo karon ang dagway sang agila imbis nga ang tatlo ka baganihan sang World War II nga sanday Vicente Lim, Josefa Llanes Escoda kag Jose Abad Santos.
Ginpahayag ni Bangko Sentral ng Pilipinas Governor Benjamin Diokno nga ang bag-o nga desinyo, kaangay sang Philippine Eagle, ang gindesinyo sang Monetary Board sang BSP kag aprubado sang National Historical Commission of the Philippines kag Office of the President.
Bahin sang sini nga kwarta ang himo sa polymer ukon platic bill kag indi puro nga paper bill nga natalana nga ipagwa sa Abril tuig 2022.
Magapokus ang BSP sa mga sapat kag tanum, lakip ang may positIbo nga Filipino images, kaangay sang tamaraw, sampaguita kag iban pa, imbis mga baganihan.
Indi malipod nga madamo ang nagareklamo bangud nga sapat ang makita imbis nga tawo. Ginakwestyon nila ang motibo ukon intensyon sang sini nga luyag ipatuman sang BSP. Matuod nga tanan kita nagauyat sang kwarta, nagabayad sang buhis kag dapat nga makahibalo sa sini nga plano.
Apang, maathag man ang pahayag ni Governor Benjamin Diokno sang BSP NGA malawig man nga pagtuon ang ila ginhimo tuhoy diri.
Para sa akon wala sang malain sa pag-ilis sang dagway sa kwarta. Mas maayo kon mapag-on ang kwarta agud nga indi magastuhan ang gobyerno sang sige ka paimprinta kon ini himo sa papel.
Kahibalo kita nga ang kwarta ginapiod, ginalikit, ginapahulid sa lab-as nga isda, kag kon ano pa nga lihok nga makapaguba sa kwarta nga papel. Kon mabasa, madali ini nga maguba ukon magisi.
Sa bahin sang pag-ilis sang dagway gikan sa tawo padulong sa sapat ukon tanum, posible nga namag-uhan ang tanan bangud nga sadto pa man naanad na kita nga tawo ang aton makita.
Kon kaisa, balor lang sang kwarta ang gina-intresan naton kag wala na kita nagatalupangod sa kon sin-o nga persona ang yara sa kwarta.
Kon ginahatagan naton sila sang dungog kag pasulabi bilang baganihan, mas angay nga yara ang ila nawong sa mga libro ukon museo imbis sa ginalikit ukon ginapiod nga kwarta.
Kahibalo man kita nga sadto lunsay mga presidente sang pungsod ang makita sa kwarta, ini bangud sadtong una nga panahon ginagamit ang kwarta bilang simbolo sang gahum kag pagdumala.
Ang mga nagatuon tuhoy sa una nga mga sibilisasyon nagalantaw sa sahi sang kwarta nga gingamit, kon himo sa ano nga materyal kag kon kay sin-o ngalan ukon simbolo ang napagkit diri.
Sa nakalipas nga 10,000 ka tuig, ang maragtas sang kwarta nag-evolve gikan sa gift and barter economies nga nangin digital currencies.
Sadtong 9,000 BC, bayluhanay regalo kag barter ang nagakatabu. Ini ang mga sinauna nga transaksyon. Sadtong 1,100 BC gingamit sa China bilang currency ang miniature replica sang ginbayluhan nga items.
Sadtong 700 BC, ang una nga official currency ginhurma ni King Alyattes sa kaharian sang Lydia – ginatawag karon nga Turkey. Ang Lydian Lion himo sa Electrum alloy – kombinasyon sang silver kag gold.
Nagtuhaw ang kwarta nga papel sadtong 700 AD sa panahon sang Song dynasty sa China apang nangin opisyal nga kwarta sa panahon sang Tang dynasty sadtong 1,100 AD.
Nagbiyahe si Marco Polo sa rehiyon sang Asya sadtong 1,200 AD kag nagdala siya sang kwarta nga papel pasulod sa Europe. Ang una nga banknote gin-isyu sang Sweden sadtong 1661.
Sadtong coinage act of 1792, ginhimo sang US nga pormal ang currency system kag gin-appoint ang US dollar bilang official currency sang US.
Samtang, antes pa man nakalab-ot sa Pilipinas ang mga Katsila, may barter na nga nagakatabu sa tunga sang China, Java, Borneo, kag Thailand.
Bangud sa kabudlay sang barter system, gin-adoptar nila ang cowry shells ukon himo sa gold, jade, quartz kag kahoy nga nangin lapnagon kag ginabaton nga sahi sang kwarta sa pila ka dinag-on nga nakalipas.
Bangud manggaranon ang Pilipinas sa bulawan, gingamit ini sa pag-barter sang mga singsing, adorno, alahas kag ang una nga sahi sang coin gintawag nga Piloncitos.
Nakalab-ot sa pungsod kag sa bug-os nga kalibutan ang coins sang mga Katsila sadtong 1732 tubtub1772.
Sa pagduso sang kahilwayan, ang Republika sang Pilipinas sadtong 1898 sa idalom ni General Emilio Aguinaldo nag-isyu sang iya kaugalingon nga coins kag paper currency nga ginatib-ong sang natural resources sang pungsod.
Sang nagsungka si General Aguinaldo sa mga Amerikano, ang currencies ginbawi gikan sa sirkulasyon kag gindeklarar nga illegal currency.
Sa pagsulod sang mga Amerikano sadtong 1898, ginpatigayon nila ang modern banking, currency kag credit systems nga naghimo sa Pilipina bilang isa sa mga manggaranon nga pungsod sa East Asia. Gin-aprubahan sang US Congress ang Coinage Act para sa Pilipinas sadtong 1903.
Nagtublag sa monetary system sang Pilipinas ang pagluntad sang World War II. Duha ka sahi sang kwarta ang nagsirkular sa sina nga panahon – ang “Mickey Mouse” money kag Guerrilla Notes ukon Resistance Currencies.
Pagkatapos sang giyera, natukod ang Central Bank of the Philippines sadtong 1949. Nagsirkular ang ‘Ang Bagong Lipunan’ (ABL) series notes sadtong 1970’s. Ang bag-o nga coinage system naglapta sa Pilipinas kag makita ang Flora and Fauna Coin Series nga gin-isyu sadtong 1983.
Ginbuslan sang The New Design Series sang banknotes nga gin-isyu sang 1985 ang ABL series.
Pagkalipas sang 10 ka tuig, ang bag-o nga set sang coins kag notes gin-isyu nga nagadala sang logo sang Bangko Sentral ng Pilipinas.
Ginpatpat naton gikan sa ginsuguran ang tuhoy sa kwarta. Tubtub sa panahon nga nakalab-ot kag may mga pagligwat nga natabu sa aton pungsod. Luyag ko lang makita ninyo base sa maragtas nga wala man sang problema ang pagbaylo ukon pag-ilis sa nawong kon dagway sang kwarta.
Kinahanglan sang kwarta nga mag-ilis agud maamligan ang iya integridad kag kaimportante sa lakat sang ekonomiya. Dapat indi mahapos nga peke-on sang iban kag dapat mapag-on agud indi magastuhan ang gobyerno sa pag-imprinta ukon daku nga bahin sang aton resources ang nagakadto lang sa masami nga pag-imprinta sang kwarta ukon ang paghurma sang sensilyo.
Aton hangpon ang tanan tuhoy diri agud nga indi kita maanod sa emosyon sang iban nga wala sang balasehan.
Kon lantawon naton base sa maragtas, indi na bag-o ang pag-ilis sa dagway sang kwarta. (bertladera@gmail.com/PN)
