NANGIN mainit nga gintalakay sa social media ang topiko tuhoy sa nagadamo nga kaso sang fatty liver disease sa mga kabataan nga gina-angot ang pagdamo sang sini nga kaso sa pagkonsumo sang junk foods kag malawig nga paggamit sang cellphone.
Kon lantawon naton, mamangkot kita kon ano ang labot sang junk foods kag cellphone sa sini nga balatian.
Kon padalman naton, nangin palaagyan lamang kon sa diin nangin kinaandan sa mga kabataan ang wala na sang pisikal nga aktibidad kag nag-unay na lang sa pag-usar sang cellphone samtang nagakaon sang mga pagkaon nga wala sang angay nga nutrisyon.
Mismo ang mga eksperto sa panglawason nagpaandam tungod ila naobserbahan nga ang sobra nga pagkonsumo sang junk food kag sobra nga screen time ukon paggamit sang cellphone may kaantanan sa pagsaka sang kaso sang fatty liver disease sa mga bata.
Base sa obserbasyon kag sa pagtuon, madamo sang mga bata ang nagagamit sang cellphone sang tatlo tubtob apat ka oras kada adlaw. Wala sang pisikal nga aktibidad, inoras ang pagpungko, malaka ang pagtindog, apektado ang ilig sang dugo sa kaugatan, kag nagamantenir sang mga kuyam-kuyam ukon pagkaon nga wala sang angay kag supisyente nga nutriusyon, kag dugang pa ang wala untat nga pag-inom sang mga matam-is nga ilimnon kaangay sang sofdrink. Tungod sini, ginalantaw nga ang ini nga ginahimo sang mga bata nagatuga sang akumulasyon sang tambok sa atay ukon fatty liver.
Suno sa mga eksperto nga ang non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD) mahimo resulta sang pagkaon sang tuman ka damo nga processed foods, matam-is nga ilimnon, kag mga pagkaon nga mataas sa fats kag sugar. Kon wala ginabulong, mahimo ini nga magdangat sa malubha nga halit sa atay kag iban pa nga komplikasyon sa panglawas.
Kon lantawon mo ang sitwasyon sang bata samtang naga-uyat sang cellphone, nagapungko man ukon nagahigda sang malawig nga tion, nagapanglab-ot ang iya kamot sang pagkaon nga indi angay kaunon. Wala nagalakat, wala ginabalhas, nagatipon sang hilu sa iya lawas.
Maathag nga bisan sa iban nga pagpanalawsaw ang sedentary lifestyle ukon kakulang sa ehersisyo sa mga bata may daku nga kahilabtanan sa pagdamo sang kaso sang fatty liver disease.
Gani, angay nga tutukan sang ginikanan ang ila kabataan, dapat nga limitahan ang pagkonsumo sang junk food kag limitahan man ang screen time.
Dapat hatagan sang oras kon san-o kag kon ano kalawig lang ang pag-uyat sang cellphone. Ganyaton sila nga magbugtaw aga pa kag mag-ehersisyo, ukon mangita sang ulubrahon nga makabulig sa panimalay nga magaresulta sang pagbalhas sang ila lawas.
Kon kaisa, daw ako ang ginakulbaan sa mga nagapamalaklon sa grocery nga ang ginatulod nga cart puno sang softdrinks kag junk foods. Mismo ang iloy kag amay ang nagapamakal para sa ila panimalay. Pila ka libo ang ila ginabayaran sa kahera para lang sa mga pagkaon nga makahalit sa ila.
Wala man kita nagapasilabot sa ila pangabuhi, apang kuntani makapukaw man ini sa ila pagsinarayo nga dapat tun-an kag makamarasmas man ang tagsa ka panimalay nga indi mangin instrumento sa kaalat-an sang ila pamilya.
Importante ang pisikal nga aktibidad, indi pag-isalig tanan sa timbang ang mga hilikuton sa panimalay. Dapat suguon ang bata agud may rason nga maglakat ukon magbiya sa iya pag-atubang sa cellphone. Ang paglakat isa ka sahi sang ehersisyo nga makabulig sa pag-ilig sang dugo ukon sirkulasyon sa lawas.
Tudluan ang kabataan nga indi magsalig sa mga pagkaon gikan sa fast food chains ukon noodles kag iban pa. Dapat likawan ang mga soda kag cold drinks nga kargado sa kalamay.
Kon mismo ang ginikanan may pagkabalaka sa ila pamilya, mangin takus sila nga giya kag magapatuman sang disiplina para sa kaayuhan sang ila kabataan. Ipahangop sa ila ang kaimportant.
Indi man kita makasaway tungod ila ina panimalay. Indi kita makapasilabot sa ila pagpangabuhi. Makatugda lamang kita kag makapanugyan, makapahanumdom, kag makapukaw sa ila nalipat nga panimuot nga may dapat sila nga atinderon kag obligahon sa ila kaugalingon para malikaw sa balatian ang ila kabataan.
Mas maayo nga matadlong naton sa mas temprano ang sala nga buluhaton sang kabataan. Subong pa lang, dapat amat-amaton na ligwat ang ila naandan.
Kinahanglan nga ginikanan ang magapanguna sini para sa ila mga anak. Istoryahon, ipahangop, kag iplastar ang malain nga matuga sang ila pagpakuribong sa balay kag pag-usang sang mga junk foods.
Mas manami kon istoryahon ang iya barkada nga magpakigbahin sila sa sports, ukon mag-jogging, ukon ano man nga hilikuton nga sila ang pagabalhason.
Yara sa ginikanan ang desisyon kon luyag nila nga ang ila kabataan magin balatianon, ukon pahampangon agud balhason kag pakaunon sang masustansya nga pagkaon. (bertladera@gmail.com/PN)
