MAY dugang na nga kategoriya sang COVID-19 transmission diri sa Iloilo City kag sa pungsod – ang “community transmission” – sa diin ang tanan nga pumuluyo suspect na kay indi na lubos ma-identify ang mga na-close contact sang infected.
Angot diri, ang ginahimo sa karon sang siyudad sa pagpanguna ni Mayor Treñas, amo ang selective quarantine ukon lockdown – bisan may isa lang ang mag-positive – sa mas malawak nga lugar sangsa immediate contact area, katulad sang bug-os nga barangay, kag dayon ipatuman ang mass testing sa ina nga mas malawak nga lugar.
Sadto ang ginabantayan lang ang transmission sang COVID-19 halin sa mga pangayaw (turista, etc.) kag OFWs nga nakabalik sa pungsod, kag ang mga lokal nga residente nga nalatnan sang pangayaw kag sang ila na-close contact. Ginabaton man ang pagbalik sang mga local stranded individuals (LSI) halin sa iban nga lugar sang pungsod, nga dapat ma-quarantine anay kag ma-testing ang ila COVID-19 status bag-o papulion kon negative na. Ready man ang mga quarantine kag isolation facilities agud tatapon ang dapat masulod dira.
***
Tungod wala sing matudlo sing lubos kon sin-o ang na-close contact sang na-identify nga infected – sa kaso sang community transmission – ang mayor nga ginasuspetsahan subong sang pila ka siyentipiko amo ang mga asymptomatic carrier, ukon wala nagapakita sintoma sang COVID-19 nga daw wala lang masakit.
Ang symptomatic naman nagapakita sang sintoma katulad sang hilanat, ubo kag pagpin-ut sang pagginhawa, kundi dayon sa pila pa ka masunod nga inadlaw.
Sa inisyal nga findings sa China, wala nila ginasapak ang asymptomatic kay indi kuno ini makalaton, kag kon makalaton man, “rare” lang.
Ang pila ka siyentipiko sa iban nga pungsod wala ugaling gapati sini kag nagapati nga basi amo pa ini ang mayor nga kabangdanan sang madasig nga transmission. Nga-a man?
Sunu kay Catherine Beauchemin, isa ka propesor sa Virophysics sa Ryerson University, tatlo ka klase ang pag-infect sang COVID-19 virus. Ang duha sini amo nga ang infection ulihi ukon una indi anay magpakita sang sintoma.
Ang una, kon madugay maka-react ang immune system sa infection kag ang sintoma makapakita sing ulihi na, nga laban-laban sa kaso sang symptomatic; kag, ikaduha, kon mauna mag-react ang immune system kag wala pa makapakita sing sintoma, nga pwede sa kaso sang asymptomatic.
Ang ikatatlo nga kahigayunan nga maka-infect ang COVID-19 amo nga laban nga infection “very mild” kag kulang sang kabaskug agud awayon ang mabaskug nga immune response sang tawo kag “mapatay” pa gani ini sang immune system.
Posible man ugaling, sunu man sa iban nga siyentipiko, nga may makapalagyo nga virus kag makapanago sa kon diin ini makapamuad sang ulihi, nga kaya na sini halitan ang iya biktima pagkatapos nga ma-deklarar na nga negative ang carrier.
Tungod sini, kinahangln nga ma-follow up ang nag-alayo nga asymptomatic agud maseguro nga lubos gid sila nga hilway sa COVID-19 virus, samtang ginatultol kon diin ang pila ka virus nagapanago.
Katulad bala sa kaso ni Typhoid Mary, ang ginbansag nga ngalan kay Mary Mallon (1869-1938). Napamatud-an sang mga health authorities nga carrier siya sang salmonella typhi, ang bacteria nga nagadulot sang masakit nga typhoid, samtang wala siya iya nagabatyag sining balatian.
Bilang manugluto (cook) sa Sloane Maternity sa Manhattan, ginlatnan niya sang typhoid, sa sulod lang sang tatlo ka bulan, ang indi magnubo sa 25 ka mga doktor, nars, kag iban pa nga staff. Nangin cook man siya sa iban nga lugar kag didto may nagmasakit man sing typhoid.
Tungod sini napilitan ang mga otoridad nga ipa-quarantine siya sa North Brother Island sing duha ka beses sa kabug-usan nga 26 anyos tubtub siya napatay diri, pagkatapos nga ginbangdan siya sing outbreak sang typhoid sa New York sa diin mga 3,000 ka mga tawo ang nagmasakit sa amo nga balatian.
Ang post mortem niya ginsugid nga nagpakita sang presensya sang salmonella typhi bacteria sa iya gallstones, nga nangin “factory” gali sang ini nga mikrobyo sa iya lawas.
Kon ngaa wala siya iya nag-sufrir sang balatian nga typhoid, ang paathag amo ang exceptional nga naturalisa sang iya immune system agud ma-kontrol ang pagpanghalit sang bacteria sa iya ikaayong lawas bisan nagapabilin ini sila sa iya lawas./PN
