SANG sini lang nakabasa kita sang artikulo ni Dr. Vic Salas, nga dala online sa publiko sang Rappler.com, parti sa kahoy nga Lunok nga makita sa pila ka lugar sa pungsod.
Isa ka source niya ang Encyclopedia Britannica, kon diin ginasaysay diri kon paano nabuhi ang Lunok Tree halin sa liso (seed) nga dala kag ginahulog sang mga pispis sa kon diin-diin.
Pwede kuno magtubo ang liso sini sa isa ka host tree kon diin makasang-at, kag sa pagdaku pwede pa gani patyon sini ang host tree paagi sa “pagkuga”. Amo gani seguro nga ginhingadlan ini, sa English, nga “strangler fig”. Makatubo man ini sa kon diin nga buho-buho katulad sang buka (crack) sa sementado nga dalan ukon building.
Namensyonar man ni Dr. Salas sa iya artikulo ang Ilonggo anthropogist nga si Alicia Magus sa research sini parti sa mga lugar nga “mari-it”. Makahaladlok kag makatalagam ini kuno nga mga lugar nga ginasayuhan sang mga engkanto, kon diin lakip diri ang Lunok Tree.
Mga “spiritual beings” kuno ining mga engkanto, nga sunu man sa mga tumandok kag bisan pa sang mga pumuluyo sa siyudad may ila kaugalingon nga kalibutan (otherworld) nga makasaylo-saylo pakadto kag halin sa kalibutan sang tawo.
May pila man gani ka Lunok Tree diri sa siyudad sang Iloilo nga tuman na ka dalagku tungod ginapabay-an lang kag wala ginatandog sang mga tawo tungod sa kahadlok nila diri.
Isa sang ginakilala gid nga Lunok Tree sa siyudad sang Iloilo, nga namensyonar man ni Dr. Salas, ang yara mismo sa kilid sang JM Basa St. sa tabuk lang sang anay Elizalde Building, nga karon gina-okupar na sang Iloilo City Government. Ining edificio yara man lang sa tabuk sang Iloilo City Hall Building.
Ining Lunok Tree, tungod gani ginapatihan nga ginapuy-an sang mga engkanto, ginapabay-an lang sa pag-okupar sang bug-os nga bahin sang isa ka sidewalk dira, nga pwede tani hilway nga maagyan pa sang mga pumuluyo kon wala ini dira.
May pagka-palhi ini nga lugar, hambalon pa, kon diin bawal ang paggahud sa palibut kag pagtandug sini, nga kon bisan mabalian lang sang sanga ginapatihan nga may matabo gid nga indi maayo sa may kahimuan sini. Katulad abe sang hinali pagmasakit ukon maaksidente.
Ang pinakabantog gid nga istorya parti sa Lunok Tree diri sa pungsod amo ang masami nga pagtuhaw sang isa ka White Lady malapit sa ginatindugan sang isa ka Balete Tree sa Quezon City. Isa ka specie sang Lunok Tree ang Balete.
Wala na ining Balete Tree sa karon kay ginpatumba (pagkatapos seguro maalungay nga maghalin ang mga engkanto dira sang babaylan ukon arbularyo) agud mapalapad ang dalan.
Ginahingadlan na lang nga Balete Drive ang dalanon diri, pero sa gihapon nagapakita kuno ining White Lady dira.
***
Ang Lunok Tree, sunu sa pagpati man sang mga pumuluyo sa mga isla sang Panay kag Guimaras, gina-puy-an gid man kuno ini sang mga tamawo, apang welcome man diri magsaboy ang kapre diri kag pila ka kasapatan kag insekto.
Ang kapre isa kuno ka higante nga tawo nga itom ang pamanit, nagabahag, kag masami nagapahubot sang iya tabako agud mamahog sa mga nagalabay dira.
Ang tamawo nagapuyo naman sa sulod sang Lunok Tree. Ini sila, sunu man sa pila ka katigulangan sa Guimaras, mga ispirituhanon nga tinuga nga pwede makapakita sa tawo sa luyag nila.
Mga anghel kuno ini nga sakop anay sang pagpamuno ni Lucifer nga ginsikway sang Diyos tungod sa ila pag-rebelde sa Diyos.
Ugaling tungod mamag-an lang ang ila kasal-anan ikumparar kay Lucifer kag sang masupog gid niya nga mga sumulunod, ginpatapok ini sila sang Diyos sa kalibutan sang tawo. Kag indi sa Impyerno kon diin ginhaboy sanday Lucifer, although gintugutan man sila sang Diyos nga tentaron ang tawo agud ma-testingan ang lealtad sang tawo sa Diyos.
Sa masami, makita kuno ining mga tamawo nga nagatambong sa Misa, ugaling lang kay nagagwa dayon kon magbayaw na sing Ostyas ang pari. Tungod ina seguro kay wala sila masakop sang pagpatawad ni Kristo sa kasal-anan sang bug-os nga katauhan.
Ginasugid man nga kon magpakita ini sila, makilala ini sila nga halos pareho sang ordinaryo nga tawo. Maambong kag matahum kuno ini sila nga mga tinuga. Ugaling kay wala sila sing alagyan (bridge) halin sa ilong pakadto sa bibig. (May kasugpon)/PN
