DAKU ang nangin epekto sang pagpatuman sang community quarantine sa tunga sang nagahigugmaanay nga mga pamatan-on bangud nalimitahan ang ila pagkitaay.
Nagnubo ang teenage pregnancy cases sa Western Visayas sa pag-umpisa sang sini nga tuig suno sa Commission on Population ukon POPCOM.
Ginpahayag ni Director Harold Alfred Marshal sang POPCOM-6 nga daku ang pagnubo sa nakalipas nga duha ka quarter sang tuig 2020. Nabalhag sa datus ang 3,316 ka mga pagbun-ag umpisa Enero tubtub Hunyo sa anum ka mga probinsya kag duha ka highly-urbanized cities sa rehiyon sang lamharon nga mga iloy nga naga-edad sang 19-anyos kag panubo.
Mas manubo ini sang 26.72 percent sa nagligad nga tuig nga 4,2020 ka kaso sa kaangay nga panahon.
Nahibaluan nga wala ginatugutan ang naga-edad 20-anyos kag panubo rason nga wala sila nakalagaw kag indi sila makatabuay sang ila mga kahagugma rason nga napaiway man ang temprano nga pagbusong sang mga pamatan-on.
Apang, posible man nga may kulang sa ila datus ilabi na nga limitado ang ila access sa prenatal services bangud sa pagdumili nga makabiyahe kag indi posible nga nakapanubo man sa numero ukon datus nga ila natipon.
Naalarma lang ang POPCOM bangud nagadamo na gid ang mga lanubo nga babaye nga nagabusong kag ang iban yara lang sa edad nga 10-anyos nga sadto ang nagabusong yara sa edad nga 15-anyos tubtub 19-anyos.
Isa sa ginalantaw nga kabangdanan amo ang kulang nga giya sang ginikanan kag ang social media nga may daku nga bulig sa problema sang teenage pregnancy.
Vital Statistics sang Iloilo sadtong 2019:
Kon wala sang nagluntad nga pandemya, posible nga madamo ang igabun-ag sa sini nga panahon bangud sadtong 2019 nga datus sang Philippine Statistics Authority ang probinsya sang Iloilo ang nagpangaduha sa may pinakadamo nga nagbun-ag sa rehiyon.
Sadtong bulan sang Enero tubtub Setyembre 2019, ang Iloilo may yara sang 26.6percent nga live births ukon kabug-usan nga 17,838 ka live births. Samtang, ang Iloilo City may yara sang 3,822 ka nabalhag nga live births kag ini ang 5.7percent sa total live births sa rehiyon.
Pinakadamo diri sa rehiyon amo ang Negros Occidental nga may 21,458 ka nabun-ag ukon 32.0 percent, ikatatlo ang Capiz nga may 7,037 ka nabun-ag ukon 10.5 percent,ikaapat ang Aklan nga may 6,018 nga nabun-ag ukon 9 percent kag ikalima ang Antique nga may 4,782 ka nabun-ag ukon 7.1 percent. Samtang, ang Bacolod City may 4,087 ka nabun-ag ukon 6.1 percent kag ang Guimaras may 1,939 ka nabun-ag ukon 2.9 percent.
Nagapanguna ang Passi City sa Top 5 nga may pinakadamo nga nabun-ag sa probinsya sang Iloilo, kon sa diin may yara ini sang 870 ka nabun-ag ukon 4.9 percent sang kabug-usan nga nabun-ag sa probinsya sang Iloilo. Nagasunod diri ang Lambunao nga may 748 ka nabun-ag ukon 4.2 percent, ikatatlo ang Oton nga may 745 ka nabun-ag ukon 4.2 percent, ikaapat ang Pototan nga may 718 ka nabun-ag ukon 4.0 percent kag ikalima ang Pavia nga may 644 ka nabun-ag ukon 3.6 percent.
Namutikan man sang nagligad nga tuig nga ang probinsya sang Iloilo nagapangaduha man sa kadamuon sang mga nagpakasal sa rehiyon.
Sadtong bulan sang Enero tubtub Setyembre 2019, ang Iloilo may yara sang 27.5 percent nga kasal ukon kabug-usan nga 7,166. Samtang, ang Iloilo City may 1,339 ka nabalhag nga kasal ukon 5.1 percent sang kabug-usan nga kasal sa rehiyon.
Pinakadamo nga kasal amo ang Negros Occidental nga may 8,541 ukon 32.8 percent, ikatatlo ang Capiz nga may 2,646 ka kasal ukon 10.2 percent; ikaapat ang Bacolod City nga may 2,080 ka kasal ukon 8.0 percent, kag ikalima ang Aklan nga may 1,892 ka kasal ukon 7.3 percent. Samtang, ang Antique may 1,794 ka kasal ukon 6.9 percent kag Guimaras nga may 585 ka kasal ukon 2.2 percent.
Nagapanguna ang Zarraga sa may pinakadamo nga ginkasal sa Iloilo sadtong nakaligad nga tuig. Sa Top 5, ang Zarraga may 432 ka mga ginkasal ukon 6.0 percent sa kabug-usan nga mga ginkasal sa probinsya sang Iloilo. Nagasunod ang Oton nga may 305 ka mga ginkasal ukon 4.3 percent, ikatatlo ang Carles nga may 285 ka mga ginkasal ukon 4.0 percent, ikaapat ang Tigbauan nga may 258 ka mga ginkasal ukon 3.6 percent kag ang ikalima amo ang Pototan nga may 254 ka mga ginkasal ukon 3.5 percent.
Indi man manami nga dayawon nga epektibo nga contraceptive ang pandemya dala sang covid-19 apang nakahatag ini sang epekto sa pagmuad sang mga Ilonggo. Madamo sang okasyon ang wala natigayon, lakip na ang pagpakasal sang magkahagugma.
Padayon lang naton nga bantayan kag giyahan ang mga kabataan bangud nga sa malawig nga panahon nga wala nagkitaay ang magkahagugma, posible nga puno sila sang kahidlaw kag indi mapaktan nga sa ila kahidlaw may magaluntad nga ‘sexual encounter’ nga magaresulta sa pagbusong.
Hulaton naton ang pagtakop sang tuig 2020 ukon sa panahon nga maubos na tipon ang mga datus agud aton lubos nga makita ang matuod nga dagway sang teenage pregnancy, kon bala napunggan sang pandemya ukon mas magadamo ang magabun-ag nga mga pamatan-on. (bertladera@gmail.com/PN)
