GAUGYON kita sa isa ka semana, Enero 27 tubtub Pebrero 2, nga pagselebrar sang aton mga utod nga Chinese-Filipino sang Chinese New Year 2020. Kung Hei Fat Choy!
***
Ang pagpasara sang military bases sang Estados Unidos (United States) – sa Subic Naval base kag sa Clark Air Base – sadtong 2012 nadayon gid, bisan wala pa sa panahon tungod sang kakulba naton nga mabutang kita sa peligro.
Ining peligro ginpatihan sang kadam-an sa padayon nga pag-init sang ideological conflict sang US kontra sa Tsina kag Rusya.
Angot ining kulba sa pagpati nga may mga long range missile dira sa military bases sa Pampanga, nga nagabutang sang Filipinas sa target sang duha sini ka kaaway.
Ginpadasig pa gani ang paghalin sining military bases sang paglupok sang Mount Pinatubo sadtong 1991, nga nagtuga sang daku nga kasamaran diri.
***
Ugaling lang, nag-abot naman ang problema naton sa aton claim sa pila ka isla sa West Philippine Sea, nga sakop sang South China Sea (SCS), upod sa mga claim man sang Vietnam, Malaysia, Brunei, kag Taiwan.
Sadtong Mayo 7, 2009, sa wala ginpaabot, ginpresentar sang Tsina sa United Nations ang ila mapa nga nagasakop sang ila kuno “historical right” sa malapad nga bahin sang SCS nga nalikop sa isa ka nine-dash line. Nagalakip ini sang halos 90 porsyento sang SCS.
Lakip sa sining claim sang Tsina ang Paracel Islands, Pratas Islands, Macciesfield Bank kag pila ka isla sa Spratly Islands kag ang Scarborough Shoal nga gina-okupar na naton.
Ining aton mga isla sa SCS nasulod man sa 200-mile nga Exclusive Economic Zone (EEZ) sang Filipinas, nga ginakilala sang UN Conference on the Law of the Sea (UNCLOS), sa diin myembro pa gani ang Tsina.
Tungod sining claim sang Tsina, gin-atake sini ang Scarborough sadtong 2012 kag papwersa nga gin-okupar ini.
Gin-okupar pa gid sang Tsina sadtong 2015 ang Mischief Reef nga malapit sa Palawan.
Masubo kay wala man lang nakabulig ang US bisan pa nga may Mutual Defense Pact kita diri, nga nag-epekto sadtong 1951 man. Kon ngaa, wala ini ginpaathag sang US.
Tungod sini, ginpa-review ni Defense Secretary Delfin Lorenzana ang MDP sadtong 2018 agud athagon gid ang obligasyon sang US sa ining kasugtanan.
Nag-file sing kaso ang Filipinas sa idalom ni anay Presidente Aquino sa Permanent Court of Arbitration sa Hague, Netherlands sadtong Enero 2013 batok sa pag-agaw sang Tsina sa Scarborough.
Nagdaug kita sa sining aton kaso sadtong Hulyo 2016. Apang wala ini ginkilala sang Tsina. Samtang, nakapungko na sa sini nga tion si Presidente Duterte, kag ginpa-utaw-utaw lang sa lawod sang kapalaran ang aton claims sa SCS.
Tungod sa pag-okupa sang Tsina sang Scarborough sadtong 2012, napilitan si Aquino, nga may suporta sang Senado, nga magsulod sa EDCA, ukon Enhanced Defense Cooperation Agreement sadtong 2014.
Naghatag ining kasugtanan sing kinamatarong sa US nga magtukod liwat sang ila military bases diri agud madepensahan ang Filipinas sa nabilin pa nga mga isla nga ginapanag-iyahan sini. Lima sining base sites ang nahisugtan nga gamiton.
Bag-o ining EDCA, ginpirmahan anay sang Filipinas kag US ang Visiting Forces Agreement (VFA) sadtong 1998 nga nagahatag lang sing presensya sang US military forces sa Filipinas. Ang EDCA, on the other hand, gahatag sing lubos nga defensive posture sa pagluntad liwat sang military bases.
***
Apang indi mapatuman ining EDCA kon makansela ang VFA, katulad sang ginpamahog sang sini lang ni Duterte sang kanselahon sang US Embassy ang visa ni Senador “Bato” de la Rosa.
Kon matabo, posible pa gani ma-kansela ang MDP. Kag ang US indi na naton kaugyon bilang military ally.
Of course, indi seguro mahimo ini ni Duterte nga wala ang pahanugot sang Senado. Basi man, ugaling, sa siling mismo ni Duterte.
Pero, madala bala sang pamahog ni Duterte ang US? Imposible seguro! Well, wala sing imposible seguro kon bugal na ang mag-andar.
Kon matabo, ano ayhan ang matabo sa aton nga indi na kadampig ang Estados Unidos, samtang daw linta nga amat-amat ginasuyop sang Tsina ang aton kinamatarong sa SCS.
Kag, ano naman ayhan ang reaksyon sang mga pumuluyo, nga maki-Amerikano, kon ipilit gid ni Duterte, nga kontra Amerikano, ang iya luyag? Ano abe sa inyo? (w_mateojr@yahoo.com/PN)
