NAAGYAN na naton ang adlaw-adlaw nga rasyon sang kuryente. Ang rason, tungod sa planta nga wala nagagana. Wala kita sang alternatibo nga kuluhaan sang suplay sang kuryente kon ang unay kag naandan nga nagasuplay ang magbisyo, maaberya, indi maggana.
Sadto pa, masami na nga gina-istoryahan ang kinahanglanon nga kuryente, ang kuluhaan sini, kag ang kapag-on sang linya nga may kapasidad sa nga makaakomodar sa kinahanglanon nga kuryente.
Ang kabangdanan nga nagaduso sa pagpangita sang dugang nga suplay amo ang kadamuon sang ginakonsumo sang ginaserbisyuhan sang isa ka distribution utility. Ang pagdugang sa demand sang kuryente nagadepende sa pagtin-ad sang isa ka lugar.
Sa diin na ang mga ekonomista sang tagsa ka probinsya kag syudad? Dapat may pagtuon kon ano ang mangin kinahanglanon nga basic utilities kaangay sang kuryente kag tubig sa paglipas sang kada 3 ka tuig, lima ka tuig, kag 10 ka tuig.
Sa pagkahibalo sang tanan, indi man hinali ang pagtindog sang negosyo. May plano, may paalinton, may damo nga konsultasyon antes matigayon ang tinutuyo.
Kon may nagtindog nga istrukura, kaangay sang condominium ukon eskwelahan, may computation na ina sila kon pila ang ila kinahanglanon nga kuryente. Basi sa ila plano, kahibalo na sila kon pila ka aircon, suga, kag iban pa nga nagakihanglan sang kuryente ang ila gamiton kag kon pila ang ila makonsumo. Diri pa lang, mahibaluan na kon pila ang mangin dugang sa ginakonsumo sang isa ka lugar, kaangay sang syudad sang Iloilo.
Base sa datus, nagapangatubang ang Western Visayas sang tuman nga kakulang sa suplay sang kuryente tungod sa madasig nga pagtin-ad sang ekonomiya kag urbanisasyon nga nagaresulta sa mas madamo nga konsumo sangsa suplay sang kuryente.
Suno sa report, ang demand sang kuryente sa Western Vsayas magadangat sa 953 megawatt sa tuig 2029 ukon halos 50% nga saka gikan sa 645 megawatt sang 2019. Tungod ini sa nagasangkad nga proyedad, turismo, kag pagmuad sang industriya sa syudad sang Iloilo, sa syudad sang Bacolod kag sa isla sang Boracay.
Ang problema, suno sa Department of Energy, wala sang may nagdugang nga dalagku nga base-load plants sugod sang 2016. Kon magkadiperensya sa grid, kon magpalya ang planta, tawo kag negosyo ang maagwanta.
Paano masolusyunan? Mapahamtang ang DOE sang 265 megawatt battery energy storage facility sa Iloilo kag power barges nga may tubtob 120 megawatt nga kapasidad sa ulihi nga bahin sang 2026 ukon sa imbukada sang 2017 agud mahagan-hagan ang problema. Umalagi lamang ini nga solusyon, kaangay sang hampol agud magtahaw ang banog pero ang sakit nagapabilin sa gihapon.
Para sa pangmalawig nga solusyon, luyag sang DOE nga dugangan sang 775 megawatt nga bag-o nga generation capacity sa Panay tubtob 2030, lakip ang 135 megawatt nga baseload capacity kag 220 megawatt sang gas-fired mid-merit capacity sa tuig 2028.
Kon lantawon, ang iban sini ginaplano pa lang, yara pa lang sa papel, wala pa sang kalag kag unod. Kaangay lang ini sa paghatag sang direksyon kon diin magadalan sa panahon sang komosyon. Kaangay lang ini sang ambahanon nga nagapatulog sa bata agud indi magsinabad kag maglinong.
Ngaa? Tungod sa aton sistema sang gobyerno, sa aton burukrasiya, nga ang tanan nga manami nga plano yara sa papel apang nagakayab-ukan kon nagaayo ang sitwasyon, ginakalimtan kag ginasapawan depende sa sitwasyon.
Lantawa karon nga wala na nagaluntad ang brownout, malinong naman ang tanan, wala sang may nagaalipasa, kag daw nalipat ka kon ano kakapoy magpaypay para maumpawan sa init.
Liwaton ko, dapat may permanente nga pagsugilanon ang business group, local government unit, distribution facility, kag Department of Energy para mahibaluan kag ma-update ang power requirement sang isa ka lugar.
Dapat basehan kag tun-an ang mga datus sang nagliligad, sang karon, kag sang palaabuton agud makahimo sang mapag-on nga desisyon.
Dapat antisiparon sang LGU ang kinahanglanon nga suplay sang kuyente base sa mga business permit nga gina-aprubahan kag mga investment nga nagasulod sa iya nasakupan.
Indi man manami nga sige lang aton panghagad nga magsulod para magnegosyo pero kabus ang aton kuryente. Mapyerdi sila sa ila investment, mahuy-an man ang LGU.
Gani, kinahanglan ang masami nga pagsugilanon kag pag-update, indi lang sa panahon nga may nagaluntad nga problema, kundi sa tagsa ka tuig agud mahimulsuhan ang dalagan sang negosyo kag kabalaka sang mga negosyante. May iban sa ila nga padayon ang pagsangkad sang ila proyedad, gani mas nagadugang ang ila kinahanglanon nga kuryente. Dapat ma-update ang ila datus para masandigan sa mas maayo nga pagplano kag klaro nga paghatag sang solusyon.
Bentaha lang sa syudad sang Iloilo tungod yara ang MORE Power nga abanse magpaminsar kon paano solusyunan ang problema nga posible magaluntad.
Ginpahat-pahat paagi sa feeder, ginbaki-baki ang suplay sang kuryente, agud ang tanan makaambit kag indi matam-an kag maglawig ang brownout sa tagsa ka lugar.
Kinahanglan lang ang aktibo nga pagsugilanon para sa pagdihon sang mas klaro nga solusyon agud indi magkabus ang takus kag malikawan nga ang pumuluyo mag-antus. (bertladera@gmail.com/PN)
