UPOD kita sa pagpati sang Estados Unidos, Taiwan kag iban pa nga pungsod nga “liable” ang World Health Organization, labi na gid ang WHO Director-General Tedros, sang pag-delay sang deklarar sang COVID-19 pandemic.
Dapat gin-deklarar na ang COVID-19 pandemic sa pagsugod mismo sang lockdown sa Wuhan, China a las 10 sang aga sadtong Enero 23, 2020.
Sa amo nga tion madamo na ang nagwa sa Wuhan pakadto sa iban nga lugar sa Hubei Province kag, in fact, pagwa sa China sang mga turista kag mga pangayaw agud makalikaw sa madasig nga infection sa Wuhan, nga amo gid ang nagpalapta sang virus sa iban nga pungsod.
Imagine, sa duha lang ka semana, sobra na 600 ang bag-o nga mga kaso, nga amo gid ang nagtulod sa China agud i-lockdown and Wuhan sadtong Enero 23, 2020.
Dapat tani sa sinang tion nga nakagwa na ang COVID-19 virus sa iban nga pungsod, gin-deklarar na sang WHO ang pandemic agud maka-aksyon sing nagakaigu ang iban nga mga pungsod.
Apang, gin-utay-utay sang WHO ang mga impormasyon, nga kakonsabo pa ang mga otoridad sang China, sa pasalig nga mahingagaw pa mapunggan ini sa ginapanugyan nga mga aksyon nga dapat himuon sang iban nga pungsod.
Pero wala, kag gin-deklarar sini ang pandemic sadtong Marso 11, 2020 lang sang ang COVID-19 naglab-ut na sa sobra 100 ka pungsod.
Tungod sini may pila na ka kaso ang gin-file kontra sa WHO kag sa China tungod sining ila kapalpakan.
Samtang, sa pinakaulihi nga report, may 2,317,470 ang kaso sang COVID-19 sa bug-os nga kalibutan kag 157,523 ang patay.
Sadtong Abril 18, 2020 ang report gani sang Statista Global survey nagpakita nga nagapanguna sa kadamuon sang napatay sa COVID-19 ang Estados Unidos nga may 37,175, nga ginsundan sang Italy – 22,745, Spain – 20,002, kag France – 18,681, nga wala pa tanan maka-peak, ukon makapanaog ang mga kaso. Sa ika-8 ka lugar ang China nga, sunu sa iya mismo report, may 4,632 nga patay sang mag-peak ang iya mga kaso sadtong Pebrero 24, 2020.
***
Lain-lain ang pag-igu sang COVID-19. Sandig sa pang-edaron (age-specific case fatality ratio on COVID-19 epidemic in Hubei, China as of January-February 2020 – Sympomatic and Asymptomatic infections) amo ini ang porsyento sang nagkalamatay sa Covid-19 sa experyensya sang China:
Age 0-9 – .O1% = .01/100 = 1/10,000 or 1 of 10,000 infected cases; age 10-19 – .02% = 2 of 10,000; age 20-29 – .09% = 9 of 10,000; age 30-39 – .18% = 18 of 10,000; age 40-49 – .40% = 40 of 10,000; age 50-59 – 1.3% = 130 of 10,000; age 60-69 – 4.6% = 460 of 10,000; age 70-79 – 9.8% = 980 of 10,000; kag age 80+ – 18% = 1,800 of 10,000.
Ini nga fatality ratio, sunu man sa ibabaw nga data, nagapakita sang napatay versus sa kadamuon sang infected cases kon 10,000 ang infected cases. Ang infected cases sang China sang mag-peak na ang mga kaso, naglab-ut sa mga 81,000 kag
4,632 nga patay, ukon 5.7% on average nga pang-edaron
Apang kon ang infected cases mga 100 man lang, nga sobra gani sa karon nga recorded confirmed cases nga 49 sa Region 6, amo ini ang theoretical projection sang magkalamatay sa Region 6:
Age 0-9 – .01 ka dead; age 10-19 – .02 dead; age 20-29 – .09 dead; age 30-39 – .18 dead; age 40-49 – .40 dead; age 50-59 – 1.3 dead; age 60-69 – 4.6 dead; 70-79 – 9.8 dead; kag age 80+ – 18 dead.
Sa report sang isa ka lokal nga radyo sadtong Abril 16, 2020, pitu (7) na ang patay sa Covid-19 sa Region 6, nga indi man maglayo gid sa mapatay kon 100 ang confirmed cases, sa diin ang mapatay mga 24 (1.3 + 4.6 + 9.8 + 18).
Indi man gani seguro kalab-ut sa 24 ang mapatay kon maka-100 na ang aton confirmed cases. In fact, basi wala na sing madugang pa sa 7 na nga napatay, ukon ma “flatten na ang curve”, tungod sa improved naton nga mga health equipment, facilities, manpower kag strategy sa karon, kag padayon nga pagsunod sa quarantine kag social distancing sa aton pagginawi. (w_mateojr@yahoo.com/PN)
