DAPAT nakahibalo ang tanan nga local chief executives sang ila nga papel sa tagsa nga may magluntad nga kalamidad ukon krisis bangud ang local government unit (LGU) amo ang nagahatag sang una nga pagresponder sa tion sang sini nga sitwasyon.
Nasaad sa Republic Act 10121 ukon ang Philippine Disaster Risk Reduction and Management Act of 2010 nga ang mga LGU amo ang first responder sa nagaluntad nga natural kag man-made calamities, samtang ang Department of Social Welfare and Development (DSWD) ang magahatag sang kinahanglanon nga basic services sa mga pamilya nga nahalitan sang kalamidad paagi sa pag-preposition sang family food packs kag standby funds.
Sadto pa sang Agosto 2016 sa panahon ni anay DSWD secretary Judy Taguiwalo, iya na ginpaathag ang rolyo sang DSWD kag sang LGU agud nga wala sang salangisag kag mahangpan sang kada isa ang ila katungdanan kag mahangpan man sang pumuluyo ang tagsa nila ka papel sa sini nga sitwasyon.
Ginsiling pa sini nga ang pag-athag tuhoy sa rolyo sang kada isa ang palaagyan agud nga mahibaluan sang tawo ang salabton kag responsibilidad sang magkatuhay nga mga talatapan.
Gindugang sini nga magluwas sa Republic Act (RA) 10121, nasaad man sa RA 7160 ukon ang Local Government Code of 1991 ang responsibilidad sang mga LGU sa paghiwat sang rescue operations, paghatag sang gilayon nga relief assistance, pagpahamtang kag pagdumala sa evacuation centers sa una nga tion sang pagluntad sang kalamidad ukon krisis.
Mandatu sang DSWD ang maghatag sang augmentation support sa mga LGU kag buligan sila nga makaangkon sang kapasidad sa pag-uyat sang mga emerhensya ukon kalamidad.
Nabase sa hingyo sang mga LGU ang ila pagbulig kag magapadayon sila sa paghatag sang bulig kutob nga kinahanglanon.
Bisan pa nga ang DSWD wala ginakabig nga first direct responder apang sila ang masami nga handa sa paghatag sang gilayon nga bulig sa mga LGU.
Isa man ka rason kon ngaa ginatugyan sa mga LGU ang una nga pagtatap sa ila nasakupan bangud ginhatagan sila sang kapasidad nga gamiton ang ila calamity fund. Pamaagi ini sang gobyerno agud nga makahatag sing gilayon nga bulig sa mga pumuluyo nga apektado.
Nakahangop ang mga nagpasad sang kasuguan nga indi gilayon makahatag sang bulig ang national government kag bilang respeto sa natungdan nga LGU nga amo ang may una nga rolyo sa pagtalupangod sa iya nasakupan.
Kon indi na makasarang ang LGU, mahimo na makasulod kag magpasilabot ang national government sa ila nga pag-atubang sa problema, bisan pa nga ang municipal, city kag regional offices sang tagsa ka national government agencies ang yara na nga nagatabang sa ila.
Tuman ka daku nga palaligban ang sitwasyon karon bangud sa covid-19. Tuman ka damo nga tawo ang apektado lakip kag nagasaramihay ang madamo nga LGU.
Nagapati ang Department of Interior and Local Government (DILG) nga madamo sang LGU ang may kapasidad bangud nagpangibabaw sila sa pila ka talaksan sa pagdumala, madamo sila sang pondo nga natipon paagi sa koleksyon sa buhis, kag may mga maayo nga hilikuton sa pagpatin-ad sa ila nasakupan.
Kanugon sang ila kadungganan kag kadalag-an sa mga paindis-indis kon diri lang sila sa papeles maayo apang nagatyabaw na sa aktwal nga senaryo.
Nagakadapat nga gamiton na sang kada LGU ang ila kusog, ang ila ikasangkol, kag ang ila abilidad nga makaatubang sa daku nga palaligban kag sa pagbuylog kag suporta sang ila nasakupan.
Dalayawon ang mga LGU nga nakahangop sa ila rolyo nga wala nagabasol sa mataas nga liderato. (bertladera@gmail.com/PN)
