INDI naton dapat isalig ang aton pagpati sa mga pakot-pakot lang ukon sugid-sugid nga indi mapamatud-an sa sining aton padayon nga away batok sa COVID-19.
“Dangerous” inang basta kon ano lang ang aton patihan. Una sa tanan, perhwisyo ini nga daku sa aton pagpangabuhi kon sala ang aton pagpati. Ikaduha, kon mamung-an kita, kag mapabay-an ang aton ginabatyag, sobra pa ini nga makamamatay sangsa flu – tatlo sa isa ang pwede mapatay sang COVID-19 kontra flu!
In fact, bisan sa una pa lang nga suspetso nga posible nalatnan kita, dayon kita sina i-quarantine sang gobyerno tubtub maseguro nga wala kita sining balatian sa sulod sang 14 ka adlaw nga pagpanilag.
Man ang COVID-19 may batasan nga latnan ka bag-o magpakita sing sintoma (pre-symptomatic) sa una nga duha ka adlaw tubtub 14 ka adlaw, ukon wala gid gapakita sing sintoma (asymptomatic). Kag kon mapamatud-an nga infected kita, ma-ospital na kita kag daku gid ina nga libug pati na sang aton pamilya.
In other words, posible nga kita tanan may COVID-19 nga nagahulat lang nga madiskubrihan. Gani dapat lang nga sundon ang panugyan sang health authorities agud mapatuman ang minimum health standards sa aton pangginawi agud malikawan ini.
Ining minimum health standards galakip sang paggamit sang face mask (lakip ang face shield sa karon), physical/social distancing nga isa tubtub duha ka metro, kag masami nga hand hygiene gamit ang tubig kag habon ukon indi gani sang sanitizer (70 percent alcohol) agud mapaseguro nga indi naton matandug sang mahigko nga kamot ang aton ilong, baba kag mata nga maagyan sang virus pasulod sa aton lawas.
***
Ang malain kay madamo gihapon sang aton pumuluyo ang wala nagatuman sining sugo sang health authorities. Either tungod lain ang ila ginapatihan ukon gapakabal lang. Kag ina bisan may mga kasuguan ukon ordinansa pa kita nga nagapataw sing penalidad sa mga naga-violate sining minimum health standards.
Isa sang ordinansa sa siyudad sang Iloilo nagapataw sing penalidad nga P500 sa naga-violate kag mas mataas pa sa liwat nga pag-violate. Apang daw sa wala lang sa bungog sang iban.
Ayhan tungod gamay lang ini nga penalidad para sa ila nga may kwarta ukon mapasensyahan lang anay kon madakpan sang mga compliance officer sang siyudad kag sang barangay. Tungod sini, gaplano sa karon ang konseho sang siyudad sa pagpataas san penalidad sa mga maga-violate.
Apang gapati kita nga wala ini igu kon pasapayan man lang ang pagpatuman sini. Ang pamatuod amo nga bisan diin lang madamo gihapon ang naga-violate.
Isa ka rason kay wala man sing nagalibut nga mga compliant officer kag tubtub lang sa pagsaway, kag kon madakpan daw mga ilaga ini sila nga nagagwa “if the cat is away.” Ano abe kon butangan ta sing duha ka tanod sa kada sityo nga gabulos-bulos sa paglibut-libut kag tuod-tuod nga nagapatuman sang ordinansa?
***
Of course, may yara man gihapon nga ignorante parti sa sining minimum health standards ukon gapilit gid sang ila kaugalingon nga pagpati ukon paghangop.
Ejemplo lang sang sining pagka-ignorante sang duha ka drayber sang dyep.
Sunu sa sugid sa aton sang isa ka kakilala nga pasahero, nagalalaway gid ining isa ka drayber sa pagsugid sang kon ano sa kapareho nga drayber nga halos isa lang ka dangaw ang antad. Kag gaatubang pa sa naulihi!
Ginsaway siya sang pasahero nga nagapungko sa front seat kay bukas ang iya face mask samtang nagasugilanon sa isa nga nagagwa man ang ilong sa face mask.
Aba, daw maakig pa siya. Siling niya nagainom siya kuno sing kape kag indi kinahanglan ang face mask. Gahambal malapit sa kaatubang nga drayber? Nagdugang man ang kaupod nga drayber sa pagsiling: “Wala ina siya COVID, wala man siya sintoma …”
Wala sila kahibalo nga basi asymptomatic ukon sa tion nga pre-symptomatic ang isa, ukon duha gid gani sila, kag dala na nila ang COVD-19 virus. Kag tungod sina kinahanglan gid ipatuman ang minimum health standards nga wala sing exception.
Naghipos na gid lang ang pasahero nga nagalungo-lungo na gid lang sang iya ulo sa pagka-ignorante sang duha.
Tani ipasulod naton sa aton ulo ang indi magpa-alam-alam kag isalig ang pagpatuman sining minimum health standards sa aton syensya kag mga health expert./PN
